Dalili za saratani ya matiti (breast cancer) na tiba zake

Kujua dalili za saratani ya matiti (breast cancer) kunakusaidia kutambua uvimbe usiouma na mabadiliko ya ngozi ya titi mapema. Ugonjwa huu hutokea pale seli za titi zinapoanza kukua kwa kasi bila mpangilio wa kawaida wa asili. Seli hizo zinapozidi kuongezeka, zinatengeneza kigonge au uvimbe unaoweza kuenea sehemu nyingine za mwili kama usipowahiwa. Kama wewe ni mwanamke unayejali afya yako au mwanamume unayependa kumlinda mke au mama yako, huna haja ya kuwa na hofu. Hapa barazani tutajadili viashiria vyote kwa lugha nyepesi ili ujue namna ya kujikagua na kupata tiba sahihi leo.

Katika hospitali zetu nchini Tanzania kama vile Taasisi ya Saratani ya Ocean Road na Hospitali ya Taifa Muhimbili, madaktari wanasisitiza kuwa ugonjwa huu unatibika kabisa ukigundulika katika hatua za mwanzo. Watu wengi huchelewa kufika hospitalini kwa sababu uvimbe wa awali hauna maumivu yoyote. Kujenga tabia ya kujikagua matiti yako kila mwezi ndiyo ngao kuu itakayookoa maisha yako na kukulinda na upasuaji mkubwa.

Uchambuzi wa Dalili za Saratani ya Matiti (Breast Cancer)

Ugonjwa huu hautokei ghafla kama homa ya mafua, bali huanza taratibu sana ndani ya tishu za maziwa. Watu wengi husubiri mpaka wahisi maumivu makali ndipo waende hospitali, jambo ambalo ni kosa kubwa la kiafya. Zifuatazo ni dalili saba kuu unazopaswa kuzichunguza kwa umakini mkubwa kwenye mwili wako.

1. Uvimbe usio na maumivu ndani ya titi au kwapani

Hii ndiyo alama ya kwanza na inayojitokeza zaidi kwa asilimia kubwa ya wagonjwa wote. Unapopapasa titi lako kwa kutumia viganja vya vidole vyako vitatu vya katikati, unaweza kuhisi kigonge kidogo kigumu kama mbegu ya pea au kokwa ya zambarau. Kigonge hiki mara nyingi huwa kimeshikamana na tishu za ndani na hakitembei kirahisi unapokisukuma kwa vidole.

Kitu kinachowadanganya wanawake wengi ni kwamba uvimbe huu wa awali haumi hata kidogo ukibonyezwa. Mwanamke anaweza kuishi nao kwa miezi sita akidhani ni tezi ya kawaida tu itakayoyeyuka yenyewe. Ukweli ni kwamba, uvimbe wowote mpya usiouma kwenye titi au chini ya kwapa unapaswa kuchunguzwa na daktari mara moja kwa kipimo cha ultrasound au mammografia.

2. Mabadiliko ya umbo, ukubwa au urefu wa titi moja

Ni kawaida kwa wanawake wengi kuwa na matiti yanayotofautiana kidogo sana kimaumbile tangu ujana wao. Hata hivyo, unapoanza kugundua kuwa titi moja limeanza kuongezeka unene kwa kasi ghafla au limebadilika umbo na kuelekea upande mwingine, hiyo ni ishara ya mabadiliko ya ndani.

Uvimbe unapozidi kukua, unavuta tishu za ndani na kufanya titi hilo liwe zito kuliko lile lingine. Mwanamke anaweza kugundua mabadiliko haya pale anapovaa sidiria yake na kuona upande mmoja unabanwa sana wakati mwingine uko huru.

Usipuuzie mabadiliko haya ya muonekano ukidhani ni kuongezeka kwa uzito wa kawaida wa mwili. Simama mbele ya kioo ukiwa huna nguo, weka mikono yako kiunoni, kisha tazama kama matiti yako yote mawili yanalingana vizuri kama zamani.

3. Chuchu kuzama ndani badala ya kuchomoza nje

Kama chuchu zako zilikuwa zinachomoza nje kama kawaida kisha ghafla moja ikaanza kurudi nyuma na kuzama ndani ya titi (nipple inversion), hilo ni onyo zito. Hali hii inatokea kwa sababu saratani inakuwa imeshambulia mirija midogo ya maziwa iliyopo nyuma ya chuchu na kuivuta kuelekea ndani ya titi.

4. Kutokwa na majimaji au damu kwenye chuchu

Mwanamke ambaye hanyonyeshi mtoto hapaswi kutoa majimaji yoyote kwenye chuchu zake. Ikiwa unajikuta chuchu inatoa maji ya njano, usaha, au matone ya damu bila hata wewe kuiminya, hiyo ni dalili ya hatari kubwa. Damu inayotoka kwenye chuchu moja inaweza kuacha madoa mekundu au ya kahawia kwenye sidiria yako kila jioni unapoivua.

Dalili hii inaonyesha kuwa kuna seli zisizo za kawaida zinazoharibu kuta za mirija ya kupitishia maziwa. Unapaswa kuwahi zahanati mara moja ili daktari achukue sampuli ya majimaji hayo na kuyachunguza chini ya darubini maabara.

5. Ngozi ya titi kubonyea kama gome la chungwa

Saratani inapoanza kuathiri mishipa midogo ya limfu inayopitisha majimaji chini ya ngozi ya titi, ngozi hiyo huvimba na kuanza kuonekana kama ganda la chungwa (peau d'orange). Ukiitazama kwa ukaribu, utaona vitundu vya vinyweleo vimezama ndani huku ngozi ya pembeni ikiwa imevimba juu. Hii ni ishara ya wazi kwamba ugonjwa umeanza kusambaa kwenye tabaka la ngozi ya nje.

6. Wekundu, joto kali na ngozi kumenyeka magamba

Aina nyingine ya ugonjwa huu inayoitwa saratani ya uvimbe (inflammatory breast cancer) inaweza isilete kigonge chochote kinachoshikika. Badala yake, titi zima linakuwa jekundu, linatoa joto kali unapoligusa, na linauma sana kama jipu lililoiva. Ngozi ya chuchu inaweza kuanza kumenyeka magamba meupe yanayofanana na ukurutu na kuwasha sana bila kupona kwa mafuta ya kawaida ya mgando.

7. Tezi za limfu kuvimba maeneo ya kwapani au shingoni

Wakati mwingine uvimbe wa ndani ya titi unaweza kuwa mdogo sana kiasi cha kushindwa kuupapasa kwa mkono. Hata hivyo, seli za ugonjwa huo husafiri kupitia mfumo wa kinga na kujikusanya kwenye tezi za limfu zilizo chini ya kwapa au juu ya mfupa wa shingo. Ukihisi kuna vijidonge vidogo vigumu kama korosho vimevimba kwapani mwako, unapaswa kufanyiwa ukaguzi wa kina wa matiti mara moja.

Hatua za Kwanza za Vitendo Unazoweza Kuchukua Kuanzia Leo

Kujikinga na madhara ya saratani hii hakuhitaji utumie mamilioni ya fedha ikiwa utajenga nidhamu ya kuufuatilia mwili wako mara kwa mara. Zifuatazo ni hatua tano za vitendo unazopaswa kuanza nazo leo hii ukiwa chumbani kwako ili kulinda uhai wako.

• Jifunze kujikagua matiti yako mwenyewe mbele ya kioo: Simama mbele ya kioo kirefu ukiwa huna nguo ya juu. Weka mikono yako kiunoni kisha inua mikono juu kichwani. Tazama kama kuna uvimbe wowote, mabadiliko ya rangi ya ngozi, au chuchu iliyozama ndani. Kisha lala chali kitandani, weka mkono wa kushoto chini ya kichwa chako, na tumia vidole vya mkono wa kulia kupapasa titi la kushoto kwa mwendo wa duara kuanzia nje kuelekea chuchuni. Rudia zoezi hilo kwa titi lingine.
• Tenga siku maalum ya kujikagua kila mwezi: Wakati mzuri zaidi wa kujikagua ni siku tatu hadi tano baada ya kumaliza hedhi yako. Katika kipindi hiki, matiti yanakuwa laini na hayana maumivu ya homoni za mwezi. Ikiwa umeshakoma hedhi, chagua tarehe moja ya mwanzo wa mwezi (kama tarehe moja) iwe ndiyo siku yako ya ukaguzi wa kawaida.
• Fika hospitali kufanyiwa kipimo cha kitaalamu: Wanawake wenye umri wa kuanzia miaka arobaini wanashauriwa kupima kipimo cha picha ya mionzi ya matiti (Mammography) mara moja kila baada ya miaka miwili. Kwa mabinti walio chini ya miaka arobaini, kipimo cha ultrasound ya matiti kinatosha kabisa kugundua hitilafu yoyote kabla haijaanza kuonekana kwa nje.
• Punguza unywaji wa pombe kali na sigara: Utafiti wa kisayansi unaonyesha kuwa unywaji wa pombe mara kwa mara unapandisha kiwango cha homoni ya estrogen mwilini, jambo linalochochea seli za saratani kukua kwa kasi. Kuacha vileo na sigara kunashusha hatari ya kupata ugonjwa huu kwa zaidi ya asilimia thelathini.
• Fanya mazoezi na udhibiti uzito wa mwili wako: Mafuta mengi mwilini, hasa baada ya mwanamke kukoma hedhi, huzalisha homoni za ziada zinazochochea saratani ya matiti. Tenga nusu saa kila siku kufanya mazoezi mepesi ya kutembea haraka au kukimbia mtaani, na ule vyakula asilia vya Kitanzania kama ugali wa dona, mchicha, na matunda badala ya vyakula vya mafuta mengi ya kukaanga.

Maswali Muhimu ya Kujiuliza Kuhusu Afya ya Matiti Yako

Ili uweze kufanya maamuzi sahihi ya kulinda afya yako bila kuchelewa, tafakari maswali haya manne mazito na ujipe majibu ya ukweli moyoni mwako.

• Je, kuna mtu yeyote kwenye familia yetu aliyewahi kuugua saratani hii? Ikiwa mama yako, dada yako, au shangazi yako aliwahi kuugua ugonjwa huu, wewe uko kwenye hatari kubwa zaidi ya kuupata kutokana na vinasaba vya kurithi (BRCA1 na BRCA2). Hii inamaanisha kuwa unapaswa kuanza kufanya vipimo vya kitaalamu mapema zaidi kuanzia umri wa miaka thelathini.
• Je, ninaufahamu muundo wa kawaida wa matiti yangu yakiwa na afya? Huwezi kujua kama kuna kitu kimeharibika kama haujui muonekano wa asili wa mwili wako. Jenga tabia ya kuyagusa na kuyatazama matiti yako mara kwa mara ili siku kikiingia kigonge kidogo kama punje ya mahindi, uwe wa kwanza kukigundua mara moja kabla hakijakua.
• Je, uvimbe ninaouhisi umeanza kubadilika katika miezi ya hivi karibuni? Kama ulishawahi kuambiwa una kigonge cha kawaida (fibroadenoma) miaka ya nyuma, lakini hivi karibuni kimeanza kuongezeka ukubwa kwa kasi au ngozi ya juu imeanza kubonyea, usikae kimya. Seli zinaweza kubadilika tabia wakati wowote, hivyo unahitaji kurudia vipimo maabara mara moja.
• Kwanini ningoje maumivu yaanze wakati saratani ya awali haina maumivu? Huu ndio mtego unaowatesa wanawake wengi wa Kitanzania. Watu husema "mbona hainiumi, nitakwenda hospitali ikianza kuuma." Siku maumivu yatakapoanza, mara nyingi saratani inakuwa imeshakua kubwa na kuanza kupenya kwenye mifupa na mapafu. Anza matibabu sasa hivi kigonge kikiwa kidogo ili upone kirahisi bila kupoteza titi lako.

Tafakari ya Mwisho na Mwelekeo Wako wa Ushindi Dhidi ya Saratani

Kuelewa kwa kina dalili za saratani ya matiti (breast cancer) kunakupa silaha imara zaidi ya kujiokoa wewe mwenyewe na kuokoa maisha ya wanawake wengine unaowapenda ndani ya jamii yako. Ugonjwa huu siyo hukumu ya kifo na wala siyo laana ya kishirikina kama baadhi ya watu wanavyoaminishwa mitaani, bali ni maradhi ya kibaolojia yanayotibika kabisa pale mgonjwa anapowahi hospitalini mapema. Maelfu ya wanawake nchini wamefanyiwa matibabu katika hospitali zetu za Ocean Road na KCMC na leo hii wanaishi maisha marefu na yenye furaha tele wakiendelea kulea familia zao. Chukua hatua madhubuti kuanzia leo hii kwa kusimama mbele ya kioo chako na kujikagua kwa umakini; ukiona kigonge chochote au chuchu ikitoa matone ya damu, weka woga kando na kimbia kwenye kituo cha afya kilicho karibu nawe mara moja, na utakuwa umefanya uamuzi wa kishujaa utakaolinda uhai wako na amani ya familia yako daima.