Kujua dalili za mtu mwenye aleji kunasaidia kuona namna mwili unavyokataa vumbi, chakula, au dawa kwa njia ya mwasho. Mwili unapogusana na vitu hivi, huzalisha kemikali ya histamine inayoleta vipele, kupiga chafya, na kubana kwa kifua. Kama wewe au mwanao amekuwa akipata mafua yasiyoisha, vipele vinavyowasha usiku, au macho kuwa mekundu baada ya kula samaki, huna haja ya kupata hofu. Hapa kwenye blog yetu ya afya tutajadili viashiria hivi kwa lugha nyepesi ili ujue jinsi ya kujilinda leo.
Uchambuzi wa Dalili za Mtu Mwenye Aleji Zinazojitokeza Mara kwa Mara
Kinga ya mwili imeumbwa kufanya kazi kama jeshi la ulinzi linalopambana na magonjwa hatari kama bakteria na virusi. Hata hivyo, kwa mtu mwenye mzio (aleji), jeshi hili hufanya kosa la kushambulia vitu visivyo na madhara yoyote kama vile unga wa maua, manyoya ya paka, au maharage. Zifuatazo ni dalili saba kuu zinazojitokeza waziwazi pale mwili unapoanza kukataa vitu hivyo.
1. Kupiga chafya mfululizo na pua kutoa majimaji mepesi
Hii ndiyo alama inayowakumba watu wengi zaidi, hasa asubuhi wanapoamka au wanapofagia chumba chenye vumbi. Mtu anajikuta akipiga chafya mara tano au kumi mfululizo bila kupumzika. Pua inaanza kuwasha kwa ndani sana kiasi cha kumfanya ajifikiche mara kwa mara kwa vidole au kitambaa.
Pia, pua huanza kutoa majimaji mepesi sana yasiyo na rangi kama maji ya bomba, tofauti na mafua ya kawaida ya virusi ambayo mara nyingi huwa mazito na yenye rangi ya njano au kijani. Macho nayo yanaweza kuanza kutoa machozi mengi yanayochoma, jambo linalofanya mtu aonekane kama aliyekuwa akilia muda mfupi uliopita.
2. Ngozi kuwasha, kuota vipele vyekundu au mabaka (Urticaria)
Ngozi ndicho kioo kinachoonyesha haraka sana mabadiliko ya ndani ya mwili. Mtu anapokula chakula asichopendezwa nacho kama vile dagaa, mayai, au karanga, ndani ya nusu saa ngozi yake huanza kuwasha kwa kasi ya ajabu. Muwasho huu hufuatiwa na vipele vidogo vidogo au mabaka makubwa yaliyovimba yanayofanana na ngozi iliyochapwa na upupu.
Mabaka haya mara nyingi huwa na joto kali unapoyagusa, na ukijikuna kwa kucha yanazidi kutanuka na kuungana kuwa mepesi. Mtu anapata shida sana ya kupata usingizi usiku kwa sababu joto la kitandani linachochea muwasho huo kuwaka mara mbili zaidi ya mchana.
Kujikuna kwa nguvu kunaweza kuchubua ngozi na kufungua milango ya bakteria wengine kuingia, jambo linaloweza kusababisha majipu madogo au vidonda vinavyotoa usaha mwilini.
3. Macho kuwa mekundu, kutoa machozi na kuwasha ndani
Mtu anapokaa karibu na moshi wa kuni, harufu kali ya manukato, au manyoya ya wanyama kama mbwa, macho yake huathirika moja kwa moja. Sehemu nyeupe ya macho inabadilika na kuwa nyekundu kama mtu aliyekosa usingizi. Macho yanawasha sana ndani ya kope, yanakuwa na hisia ya kuchomwa na mchanga, na mwanga wa jua unakuwa kero inayomlazimisha kufumba macho mara kwa mara.
4. Kukohoa, kubanwa na kifua na kupumua kwa mlio wa filimbi
Mzio unapoingia kwenye njia ya hewa, misuli inayozunguka mapafu hujikaza kwa ghafla ili kuzuia kile kitu kisipenye ndani. Mrija wa hewa unakuwa mwembamba sana na kujaa makamasi mazito. Mtu anaanza kukohoa kikohozi kikavu kisicho na makohozi na anapumua kwa shida sana.
Kila anapovuta au kutoa pumzi, kifua chake hutoa sauti ndogo ya mluzi au filimbi (wheezing). Hii ndiyo namna ambayo ugonjwa wa pumu (asthma) huanza kuchochewa na baridi kali, vumbi la feni, au harufu za dawa za kupulizia mbu ndani ya chumba.
5. Midomo, macho, au ulimi kuvimba ghafla (Angioedema)
Hii ni ishara ya mzio unaoingia ndani zaidi ya tabaka la ngozi. Baada ya kumeza dawa fulani ya hospitalini au kung'atwa na nyuki, midomo ya mtu inaweza kuanza kuvimba kwa kasi na kuwa mikubwa kama puto. Wakati mwingine kope za macho huvimba kiasi cha kumfanya ashindwe kufungua macho yake kutazama mbele.
6. Tumbo kukata, kuharisha au kutapika baada ya kula
Mzio wa vyakula kama maziwa ya ng'ombe, ngano, au samaki unaweza kushambulia mfumo wa usagaji chakula. Mtu anapomaliza kula chakula hicho, tumbo linaanza kuunguruma kwa nguvu na kukata kwa maumivu makali ya mawimbi chini ya kitovu. Mwili unajaribu kutoa chakula hicho nje haraka iwezekanavyo kwa njia ya kutapika au kuharisha kinyesi cha majimaji.
Watu wengi huchanganya hali hii na sumu ya chakula (food poisoning). Tofauti kubwa ni kwamba aleji ya chakula humtokea mtu yule yule kila mara anapogusa chakula hicho hicho, hata kikiwa kimepikwa kwa usafi wa hali ya juu ndani ya nyumba yake.
7. Kizunguzungu na kupoteza fahamu kutokana na mzio mkali (Anaphylaxis)
Hii ndiyo hatua ya dharura kubwa na ya hatari zaidi inayoweza kuhatarisha uhai wa binadamu ndani ya dakika chache. Shinikizo la damu linashuka ghafla chini sana, koo linaziba kabisa kiasi cha hewa kushindwa kupita, mapigo ya moyo yanakwenda mbio, na mtu anapata kizunguzungu kikali kinachomfanya aanguke chini na kupoteza fahamu. Hali hii inahitaji sindano ya haraka ya dharura hospitalini ili kufungua njia ya hewa.
Makosa ya Kawaida Ambayo Wengi Huyafanya Wanapopatwa na Mzio
Kukosa taarifa sahihi kunawafanya watu wengi kuteseka kwa miaka mingi na mzio unaoweza kudhibitiwa kirahisi kwa mabadiliko ya mtindo wa maisha. Katika blog yetu ya afya, tunaona makosa mengi ya kawaida yanayofanywa mitaani. Zifuatazo ni changamoto tano unazopaswa kuziepuka kwa umakini mkubwa.
- Kumeza vidonge vya kutuliza mafua kila siku bila mpango: Watu wengi huenda maduka ya dawa na kununua vidonge vya 'antihistamine' (kama Cetirizine au Chlorpheniramine) kila wanapopiga chafya. Dawa hizi zinatuliza dalili tu kwa masaa machache lakini hazitibu chanzo. Kutumia vidonge hivi kwa miezi mingi bila ushauri kunaleta usingizi mzito kazini na kunaweza kuathiri utendaji wa ini lako.
- Kujikuna kwa nguvu kwa kutumia kucha au vitu vigumu: Unapowashwa na vipele, kutumia kucha au mawe kujikunia kunakupa raha ya muda mfupi lakini kunachana ngozi. Bakteria waliopo kwenye mikono huingia kwenye vidonda hivyo na kusababisha maambukizi makubwa yanayoacha mabaka meusi yasiyofutika usoni na mwilini. Tumia kitambaa kilicholowa maji baridi kukanda eneo hilo.
- Kuendelea kula vyakula vinavyokuletea vipele kwa mazoea: Kuna watu wanajua kabisa wakila pweza au karanga wanavimba midomo, lakini bado wanakula wakisema "nitameza dawa baadaye." Kila mara unaporuhusu mwili wako kupata mzio huo, unajiweka kwenye hatari ya kupata mzio mkali zaidi (anaphylaxis) unaoweza kuzuia pumzi ghafla na kusababisha kifo. Acha kabisa kula kile kinachokuumiza.
- Kupuuza uvimbe wa mdomo na shingo: Watu wengi wakiona midomo imevimba kidogo baada ya kumeza dawa, wanapuuza wakidhani itashuka yenyewe. Uvimbe wa midomo unaweza kusafiri haraka kuelekea ndani ya koo na kuziba mirija ya hewa. Ukiona midomo au macho yanavimba baada ya kugusa kitu chochote, wahi kituo cha afya mara moja bila kusubiri kupambazuke.
- Kutumia dawa za kienyeji kusafisha damu bila vipimo: Mitaani kuna imani kwamba mzio unatokana na "damu kuwa chafu", hivyo watu hunywa chupa nyingi za mitishamba mikali ili kusafisha damu. Aleji haihusiani na uchafu wa damu; ni hitilafu ya mfumo wa kinga unaofanya kazi kupita kiasi. Dawa hizo za kienyeji zinaweza kuharibu figo zako bila kusaidia tatizo la mzio hata kidogo.
Tafakari ya Mwisho na Mwelekeo Wako wa Kujikinga na Mzio
Kutambua dalili za mtu mwenye aleji ni hatua kubwa ya kwanza inayokuwezesha kuishi maisha yenye amani, afya njema, na furaha bila kutawaliwa na hofu ya magonjwa. Mzio siyo laana wala siyo ugonjwa wa kuambukiza kwa hewa, bali ni ishara ya kimaumbile inayokukumbusha kuwa mwili wako una mipaka yake maalum inayopaswa kuheshimiwa. Kujua kile kinachokuletea shida ndiyo tiba bora kuliko kumeza vidonge vya kutuliza maumivu kila mwezi.
Chukua hatua kuanzia leo hii kwa kuwa mchunguzi mzuri wa mwili wako mwenyewe. Anza kuandika kwenye kijitabu kidogo kila unachokula au mazingira unayotembelea pindi unapoona vipele au mafua yameanza ghafla. Ukigundua chanzo chake, kiepuke kwa ujasiri, weka mazingira ya chumba chako safi bila vumbi, na pale unapoona dalili za kupumua kwa shida au midomo kuvimba, nenda kwenye zahanati iliyo karibu nawe ili wataalamu wakusaidie, na utaendelea kufurahia maisha yako kwa amani tele kila siku.
