Changamoto za Shule za Wavulana: Mambo Muhimu ya Kujua

Kujadili changamoto za shule za wavulana ni kuangaza mwanga kwenye mazingira magumu ya kisaikolojia, kinidhamu, na kiakili ambayo wanafunzi wa kiume hupitia wanapokuwa kwenye shule zinazowatenga mbali na jinsia ya kike (single-sex schools). Shule hizi zimekuwa maarufu sana hapa nchini kwa lengo la kuongeza ufaulu kwa kupunguza vishawishi vya kimapenzi. Lakini, je, kuwatenga wavulana peke yao kutwa nzima na usiku kunatatua matatizo yote, au kunazalisha changamoto mpya za kitabia na kijamii? Wewe kama mzazi unayetaka kumpeleka mwanao kwenye shule hizi, au mwalimu anayewafundisha, unapaswa kuelewa kwa kina mambo haya ili uweze kumlinda mtoto wako dhidi ya athari mbaya za siri zinazotokea mabwenini.

Katika mazingira yetu halisi ya Kitanzania, shule nyingi za wavulana za serikali na zile za kulipia mamilioni zinasifika sana kwa ufaulu mkubwa kwenye mitihani ya taifa (Necta). Mzazi hufurahi sana mwanae akichaguliwa kwenda huko, akiamini atakuwa salama na atarudi akiwa na akili timamu. Hata hivyo, taarifa kutoka kwa vijana waliopitia mifumo hii mara nyingi zinafunua ukweli mchungu kuhusu ukatili na msongo wa mawazo unaofanyika mbali na macho ya walimu. Basi, hebu tuchukulie kwamba tumekaa barazani tukinywa chai ya rangi na kupata upepo; nikushauri kwa hekima na lugha nyepesi mambo ya msingi unayopaswa kuyajua na jinsi ya kumsaidia mtoto wako aweze kuvuka kipindi hiki salama.

Changamoto Kuu za Kisaikolojia na Kitabia Katika Shule za Wavulana

Ili tuweze kuandaa taifa la wanaume bora wanaojiheshimu na kuheshimu wengine, lazima tutathmini kile kinachotokea akilini mwa mtoto anayekua kwenye mazingira haya. Wataalamu wa malezi na saikolojia wamebainisha changamoto kubwa zifuatazo zinazohitaji uangalizi wa haraka.

1. Ukatili na Uonevu wa Makundi (Bullying)

Shule nyingi za wavulana zimejengwa katika mfumo unaosifia umwamba na nguvu za kimwili. Kijana anayekuwa na nguvu kubwa (mara nyingi wakiwa viongozi au viranja) huonekana kama 'shujaa' na mara nyingi hutumia nguvu hizo kuwatesa na kuwaonea wanafunzi wapya, wadogo, au wale wanaoonekana dhaifu na wapole.

Aina hii ya uonevu inajumuisha kuwapiga kwa fimbo usiku mabwenini, kuwapora vyakula walivyoletewa na wazazi (grub), au kuwalazimisha kuwafulia nguo zao za ndani. Mtoto anayekumbana na hali hii kila siku anapata hofu kubwa sana, anakosa amani ya kusoma, na mara nyingi anashusha ufaulu wake. Kibaya zaidi, wavulana wengi huficha siri hizi wakihofia kuitwa 'waoga' na wenzao, jambo linalofanya wazazi wasijue kile kinachoendelea mpaka pale mtoto anapopata majeraha makubwa.

2. Ukuaji wa Tabia Mbaya na Uvutaji wa Dawa za Kulevya

Kukosekana kwa wasichana shuleni mara nyingi huondoa ile hali ya asili ya kijana kutaka kuonekana mstaarabu na msafi. Katika shule za wavulana pekee, ushawishi wa makundi mabaya ni mkubwa sana. Vijana hujifunza mambo haribifu kutoka kwa wenzao kwa kisingizio cha kutaka kuonekana watu wazima (kuwa wanaume).

Utakuta mtoto aliyelelewa vizuri nyumbani, anafika shuleni na kushawishiwa kuvuta sigara, kunywa viroba vilivyoingizwa kwa magendo, au hata kutumia bangi. Shinikizo la marafiki (peer pressure) ni kali sana huku; ukikataa kujiunga nao, unatengwa na kuitwa majina ya kudhalilisha. Hali hii imeharibu ndoto za vijana wengi sana waliokuwa na akili nyingi darasani lakini wakaishia kufukuzwa shule.

3. Ukosefu wa Ujuzi wa Kuwasiliana na Jinsia ya Kike

Kijana anayesoma kuanzia kidato cha kwanza mpaka cha sita kwenye shule ya wavulana tupu, anatumia miaka sita muhimu ya ujana wake akiwa mbali na wasichana. Kipindi hiki ni muhimu sana kwa binadamu kujifunza jinsi ya kuwasiliana, kushirikiana, na kuheshimu jinsia tofauti. Kuwatenga muda mrefu kunaleta madhara makubwa ya kijamii pindi wanapomaliza shule.

Vijana hawa wakifika vyuoni au makazini, wengi wao huwa na aibu iliyopitiliza (hawajiamini) mbele ya wasichana, au kwa upande mwingine, huonyesha dharau kubwa na kushindwa kuwafanyia uungwana. Hawajui jinsi ya kutatua migogoro na mwanamke bila kutumia lugha kali au mabavu, kwa sababu mazingira yao yaliwafundisha kwamba mwanaume daima anatakiwa awe mbabe.

4. Migogoro ya Kijinsia na Maadili Miongoni Mwao

Suala hili mara nyingi huzungumzwa kwa hofu, lakini ni ukweli ulio wazi kwenye jamii. Kuweka vijana mamia wa jinsia moja, ambao wapo katika umri wa kubalehe na wenye msisimko mkubwa wa mwili, katika eneo moja lililofungwa bila usimamizi madhubuti wa mabwenini usiku, kunaweza kusababisha ukiukwaji mkubwa wa maadili.

Kukosekana kwa jinsia mbadala, pamoja na tabia ya uonevu kwa vijana wadogo, kumesababisha matukio ya udhalilishaji wa kijinsia baina yao huko mabwenini. Watoto wadogo na wale wapole mara nyingi hukutana na wakati mgumu sana, jambo ambalo linaharibu kabisa saikolojia na uanaume wao kwa maisha yao yote. Ni muhimu walimu na walezi wa mabweni kuongeza umakini mkubwa sana nyakati za usiku.

5. Ushindani Uliopitiliza Usio wa Kiafya

Wavulana kwa asili yao wanapenda kushindana. Kwenye shule za jinsia moja, ushindani huu mara nyingi unavuka mipaka ya ushindani wa kimasomo na kuwa wa chuki binafsi. Kijana atapambana kuwa namba moja si tu darasani, bali hata kwenye uwanja wa mpira na katika kuonyesha ubabe mtaani.

Wale wanaoshindwa kufikia viwango vinavyohitajika na wenzao (kwa mfano wale wasiocheza mpira vizuri au wasio na misuli) hutengwa na kudharauliwa. Hali hii inajenga msongo mkubwa sana wa mawazo kwa watoto ambao hawana nguvu nyingi, na kuwafanya wajione kama si wanaume kamili machoni pa wenzao.

Hatua Rahisi Za Kumsaidia Mwanao Anayesoma Huko

Kama umeshampeleka mtoto wako kwenye shule hizi kwa sababu za kitaaluma, hupaswi kuishi kwa hofu kubwa sana. Bali unapaswa kuongeza uwajibikaji wako kama mzazi ili kumlinda akiwa mbali nawe. Hizi ni hatua muhimu unazoweza kuzichukua:

• Jenga urafiki na mwanao, asiogope kukuambia ukweli: Punguza ukali uliopitiliza. Mtoto akirudi likizo, kaa naye chini umuulize maisha ya bwenini yakoje kwa upole. Akijua humhukumu haraka, atakueleza kama kuna vijana wanamuonea au kumnyang'anya vitu vyake.
• Tembelea shule mara kwa mara kushtukiza: Usisubiri siku ya wazazi (visiting day) tu ndio uende. Funga safari siku ya kawaida (ikiwa sheria zinaruhusu) ukaonane na walimu wake. Kujitokeza kwako mara kwa mara kunawapa onyo walezi wa shule kwamba mzazi huyu anamfuatilia mwanae sana.
• Kagua mwili na tabia zake anaporudi likizo: Ukiona mwanao amerudi amepungua uzito sana, ana makovu mwilini ambayo hayana maelezo mazuri, au amekuwa mtu wa kujitenga sana chumbani kuliko kawaida, hizo ni alama nyekundu. Chunguza kwa karibu nini kinamsumbua.
• Mfundishe stadi za maisha za kujitegemea nyumbani: Mfundishe mtoto wako kufua nguo zake, kupiga pasi, na kujitunza tangu akiwa nyumbani. Mtoto anayeweza kujitegemea na kutatua matatizo yake ana nafasi kubwa sana ya kuheshimika na wenzake akiwa shuleni na anakuwa na ujasiri mkubwa wa kukataa uonevu.

Makosa Ya Wazazi Yanayoongeza Shida kwa Wavulana Shuleni

Wakati mwingine sisi wazazi hutengeneza mazingira yanayowafanya watoto wetu wawe walengwa wakuu wa kuonewa au kuharibiwa kitabia wakiwa shuleni. Epuka kabisa mambo haya makuu:

• Kumpa mtoto pesa nyingi sana za matumizi (Pocket money): Mzazi anayempa mtoto Sh 100,000 kama hela ya matumizi shuleni anamuweka kwenye hatari. Pesa nyingi inavutia watoto wababe kumfuata na kumtishia ili awape. Pia, inamshawishi kujiingiza kwenye makundi ya kununua vitu vilivyokatazwa. Mpe kiasi cha kawaida tu.
• Kumuamini mtoto asilimia mia moja bila kumkagua: Mtoto anaposema "Mimi sijiungi na makundi mabaya," ni vizuri kumuamini, lakini kagua begi lake kwa heshima kabla hajarudi shuleni au anaporudi likizo. Watoto wanaweza kuficha simu za mkononi au vitu hatari chini ya madaftari yao.
• Kutoshirikiana na walimu wa nidhamu: Wengine hudharau walimu kwa kuwa na pesa nyingi. Ukigombana na mwalimu wa nidhamu kila anapokupigia simu kuhusu utovu wa nidhamu wa mwanao, unamnyima mtoto msaada wa karibu. Shirikiana nao kutatua tatizo badala ya kujitetea kwa kiburi.
• Kumpeleka shule akiwa mdogo sana kiakili: Mtoto anayefaulu vizuri sana darasa la saba akiwa na umri wa miaka kumi au kumi na moja anaweza asiiweze mikimiki ya shule za bweni za wavulana. Mwili wake na akili yake bado ni changa kukabiliana na vijana wakubwa wenye miaka kumi na sita waliomzidi akili ya mitaani.

Maswali Muhimu Ambayo Kila Mzazi Anapaswa Kujiuliza

Ili kufanya uamuzi sahihi wa kumpeleka au kumtoa mwanao kwenye shule hizi, tafuta muda wa utulivu na kujiuliza maswali haya ya msingi kwa uwazi kabisa:

• Je, mtoto wangu ana ujasiri wa kujitetea anapoonewa? Kama mwanao ni mpole sana na mwoga, kumpeleka kwenye shule yenye historia ya ubabe (bullying) ni kumharibu kisaikolojia. Ni bora umtafutie shule ya kutwa (day school) ambapo atalala nyumbani kwako kila siku kwa usalama.
• Nini kipaumbele changu kati ya ufaulu na maadili? Shule inaweza kuwa namba moja kitaifa kwenye matokeo ya Necta, lakini vijana wake wakawa na tabia mbaya mitaani na kuvuta bangi. Chagua shule inayoleta uwiano mzuri kati ya ufaulu darasani na malezi bora ya kumjenga kijana anayejiheshimu.
• Je, nina uhusiano mzuri na walezi wa shule? Mzazi mzuri ana namba za simu za mwalimu wa darasa, mkuu wa shule, na hata mlinzi wa getini. Kujua watu hawa kutakusaidia kupata habari za siri kuhusu mwanao kabla mambo hayajaharibika.
• Ninatumia muda gani kuzungumza na mwanangu kuhusu maadili ya kijinsia? Mfundishe mtoto wako mapema maana ya kujiheshimu yeye mwenyewe na jinsi anavyopaswa kuwaheshimu wanawake anaporudi nyumbani. Usitegemee shule itamfundisha mambo ya unyumba; hilo ni jukumu lako kama mzazi kwa kufuata mila zetu nzuri na imani.

Ujumbe wa Mwisho Kuhusu Safari ya Shule za Wavulana

Kufuatilia na kuzielewa vyema changamoto za shule za wavulana ni wajibu mzito unaoonyesha ukomavu wako kama mlezi anayetaka kuacha urithi mzuri kwa taifa letu. Kama tulivyojadili kwa kirefu, kumpata kijana anayefaulu mitihani kwa daraja la kwanza ni jambo zuri sana na linafurahisha familia, lakini ufaulu huo hauna maana yoyote ikiwa utampata kijana aliyevunjika kisaikolojia, asiyejiheshimu mitaani, au asiye na uwezo wa kuwasiliana vizuri na jamii inayoambatana na jinsia zote mbili.

Kama kaka anayekutakia fanaka kubwa katika ulezi wa watoto wako, ninakusihi sana uchukue usukani wa kumlea mwanao kuanzia leo. Usiiachie shule kazi asilimia mia moja. Fuatilia maendeleo yake sio tu kwenye vitabu, bali kwenye akili na tabia yake. Kaa naye, kula naye, muulize marafiki zake ni akina nani, na mpe ujasiri wa kukataa mambo maovu huko mabwenini. Ulezi wa karibu ni ngao imara zaidi itakayomlinda kijana wako dhidi ya dhoruba zote anazokutana nazo akiwa mbali na nyumbani. Kila la kheri katika kazi yako njema ya kujenga taifa la vijana bora na makini!