Jinsi Ya Kutuma Mashtaka Mahakama Ya Umoja Wa Mataifa Kisheria

Jinsi ya kutuma mashtaka mahakama ya umoja wa mataifa ni utaratibu rasmi na wa kisheria unaotumiwa na raia, makundi, au nchi kuwasilisha malalamiko juu ya uvunjifu mkubwa wa haki za binadamu au makosa ya jinai kwenye vyombo vya kimataifa. Utaratibu huu unalenga kusaidia kupata haki na usawa pale ambapo mifumo ya ndani ya nchi inaonekana kushindwa kutoa suluhisho la haki, au pale serikali zinapokiuka mikataba ya kimataifa. Wewe kama raia mpenda haki, mwanafunzi wa sheria, au mtetezi wa amani kwenye jamii, ni muhimu sana kufahamu jinsi mfumo huu unavyofanya kazi ili uweze kuwasaidia wanyonge kupata sauti zao.

Katika mazingira yetu ya kila siku ya Kitanzania, kumekuwa na maswali mengi mitaani kuhusu wapi mtu anaweza kukimbilia kama ameonewa sana na mamlaka za ndani na ameshindwa kupata msaada wowote. Wakati mwingine, watu wanadhani ni jambo la kupanda ndege na kwenda Ulaya, lakini ukweli ni kwamba mchakato huu unaweza kuanzia hapa hapa nchini ukiwa kwenye ofisi ya mtandao (internet cafe) au kupitia mashirika ya kutetea haki za binadamu. Basi, hebu tuchukulie kwamba tumekaa barazani tukinywa chai na kujadili masuala ya kisheria kwa lugha nyepesi kabisa, ili upate mwongozo utakaokusaidia wewe na jamii inayokuzunguka bila kupoteza mwelekeo.

Mambo Muhimu ya Kuelewa Kabla ya Kutuma Mashtaka Mahakama ya Umoja wa Mataifa

Ili uweze kufanikiwa katika kuwasilisha malalamiko yako ngazi za kimataifa, lazima ufuate sheria na kanuni zilizowekwa. Wataalamu wa sheria za kimataifa wanashauri kwamba hupaswi kukurupuka, bali unapaswa kupanga mambo yako kwa umakini sana kulingana na hatua zifuatazo.

1. Kuelewa Tofauti Kati ya Mahakama za Kimataifa

Kosa kubwa ambalo watu wengi hulifanya ni kudhani kuwa Mahakama ya Umoja wa Mataifa ni ofisi moja inayosikiliza kila kitu. Ukweli ni kwamba, kuna tofauti kubwa sana za kimamlaka. Mahakama Kuu ya Umoja wa Mataifa (ICJ) iliyopo Uholanzi inasikiliza kesi kati ya nchi na nchi pekee. Kwa mfano, kama Tanzania ina mgogoro wa mpaka na nchi jirani, hiyo ndiyo mahakama sahihi. Wewe kama raia wa kawaida huwezi kupeleka kesi yako binafsi hapo.

Ikiwa tatizo lako ni ukiukwaji mkubwa wa haki za binadamu unaofanywa na mamlaka, utatuma malalamiko yako kwenye Kamati ya Haki za Binadamu ya Umoja wa Mataifa. Na kama ni makosa makubwa ya jinai dhidi ya binadamu au vita, kuna Mahakama ya Kimataifa ya Jinai (ICC) ambayo ingawa inajitegemea, inafanya kazi kwa karibu na Umoja wa Mataifa. Kujua unataka kupeleka wapi barua yako ni hatua ya kwanza ya msingi sana.

2. Kumaliza Kwanza Mahakama Zote za Hapa Nchini

Kisheria, huwezi kuamka asubuhi na kuamua kupeleka kesi yako moja kwa moja kwenye Umoja wa Mataifa wakati hujajaribu kutafuta haki kwenye mahakama zetu za hapa nchini Tanzania. Kanuni hii inajulikana kama "kumaliza ngazi zote za ndani". Hii inamaanisha kama una kesi ya kuporwa ardhi kimabavu, lazima uanzie Mahakama ya Mwanzo, uende Mahakama ya Wilaya, Mahakama Kuu, hadi ufike Mahakama ya Rufaa ya Tanzania.

Kama Mahakama ya Rufaa ambayo ni ngazi ya mwisho nchini imetoa uamuzi ambao bado unaamini umekandamiza haki yako ya kimsingi kinyume na mikataba ya kimataifa, hapo ndipo unapopata kibali cha kuandika barua kwenda nje. Umoja wa Mataifa unaheshimu sana uhuru wa nchi, hivyo hawawezi kuingilia kesi ambayo bado inasikilizwa hapa Dar es Salaam, Dodoma au Mwanza.

Hata hivyo, kuna upekee. Kama utathibitisha kwamba mchakato wa mahakama za ndani unacheleweshwa kwa makusudi kwa miaka mingi bila sababu ya msingi, au kwamba maisha yako yako hatarini ukifungua kesi hapa nchini, wataalamu wanaweza kuruhusu malalamiko yako kusikilizwa moja kwa moja. Lakini hili linahitaji ushahidi mzito sana kuliweka wazi.

3. Kukusanya Ushahidi Imara na Usio na Shaka

Kesi za kimataifa hazisikilizwi kwa maneno matupu au kulia mbele ya majaji. Vinavyoongea ni vielelezo vilivyo wazi. Kama unaripoti ukatili au utesaji, lazima uwe na nyaraka za hospitali zinazoonyesha majeraha, picha za matukio, na barua za polisi au ripoti za mahakama za nyuma.

Ushauri wangu kwako ni kuwa makini sana na utunzaji wa hivi vielelezo. Kama una nakala ngumu, zitunze kwenye mafaili safi yasipate unyevunyevu. Kisha hakikisha umeenda kwenye duka la kutoa kopi (stationery) ukatoa nakala nyingi. Katika mazingira yetu ya uswahilini, unaweza kuwatumia vijana wa mtaani wanaojua mambo ya kompyuta kukusaidia kugeuza nyaraka hizo kuwa faili la picha (scanning) na kuziweka kwenye barua pepe yako (email) kwa usalama zaidi. Zoezi hili linaweza kukugharimu kiasi kidogo kama Sh 5,000 au Sh 10,000 lakini litaokoa ushahidi wako wa maisha.

4. Kuandika Malalamiko kwa Lugha Inayokubalika Kimataifa

Ofisi za Umoja wa Mataifa zinatumia lugha kuu kama Kiingereza na Kifaransa katika kushughulikia mafaili rasmi. Hata kama unapenda sana Kiswahili, barua yako ya mashtaka inapaswa kuandikwa au kutafsiriwa kwa lugha ya Kiingereza ili ieleweke kwa urahisi na jopo la wanasheria huko Geneva au The Hague.

Hili lisikutishe hata kidogo. Ikiwa wewe hujui vizuri lugha hizi, unaweza kutafuta mkalimani au mwalimu wa shule ya sekondari aliyebobea akakusaidia kutafsiri kisa chako kwa ufasaha. Pia, kuna huduma za utafsiri wa kisheria zinazotolewa mijini, ingawa zinaweza kugharimu kati ya Sh 15,000 hadi Sh 30,000 kwa ukurasa mmoja. Ni gharama, lakini ni uwekezaji wa lazima ili ujumbe wako ufike jinsi ulivyo bila kupoteza maana.

5. Kutafuta Msaada Kwenye Mashirika ya Kutetea Haki za Binadamu

Kwenda peke yako kama mtu mmoja ni safari ngumu sana inayohitaji fedha nyingi za mawakili na usafiri. Njia rahisi inayoleta matokeo haraka hapa nchini ni kushirikiana na mashirika ya kijamii (NGOs) yanayofanya kazi za kutetea haki za binadamu. Mashirika kama Kituo cha Sheria na Haki za Binadamu (LHRC) au asasi nyingine zina wanasheria wazuri sana ambao wana uzoefu wa kushughulika na mambo haya.

Mashirika haya yanatoa msaada wa kisheria bure bila kukulipisha mamilioni ya shilingi. Ukipeleka malalamiko yako kwao yakiwa na ushahidi kamili, watayapitia kwa kina. Wakijiridhisha kwamba kweli umedhulumiwa haki zako za kimsingi, wao ndio watakaosimama kwa niaba yako kuandaa fomu rasmi za Umoja wa Mataifa na kuzituma moja kwa moja kwenye kamati husika.

Hii inaondoa mzigo mkubwa sana kwa mwananchi wa kawaida wa kipato cha chini, mfano mkulima kule kijijini ambaye hana hata nauli ya kwenda Dar es Salaam kumuona wakili mkubwa, achilia mbali kulipa ada za uendeshaji zinazoweza kufika Sh milioni 2 au zaidi.

6. Kujaza Fomu na Kutuma Njia ya Mtandao

Ikiwa umeamua kusimama mwenyewe kwa msaada wa wakili wako binafsi, utaratibu wa siku hizi umerahisishwa sana na teknolojia. Kamati za haki za binadamu zina ofisi zao mtandaoni ambapo unaweza kupakua fomu maalum za kujaza malalamiko. Fomu hizi zinahitaji taarifa zako binafsi, taarifa za nchi unayoishtaki, sheria ya kimataifa iliyovunjwa, na maelezo mafupi ya namna ulivyonyimwa haki.

Baada ya kujaza kikamilifu na kuambatanisha ushahidi ulio kwenye mfumo wa kompyuta, unaweza kutuma moja kwa moja kupitia barua pepe rasmi za ofisi za haki za binadamu za Umoja wa Mataifa. Gharama ya kutuma ujumbe huu ukiwa kwenye mkeka wako wa intaneti (Internet Cafe) inaweza kuwa chini ya Sh 2,000 tu, jambo ambalo ni nafuu sana ukilinganisha na kupanda ndege.

Kama njia ya mtandao inakusumbua, bado unaruhusiwa kutuma faili zito la karatasi kwa kutumia posta ya kimataifa kama DHL au EMS. Hata hivyo, kutuma kifurushi cha karatasi kwenda ofisi zao zilizopo Geneva (Uswisi) kunaweza kukugharimu kati ya Sh 150,000 hadi Sh 300,000 kulingana na uzito wa faili hilo.

7. Kujiandaa na Uvumilivu wa Muda Mrefu

Kesi za kimataifa haziamuliwi kwa siku mbili au mwezi mmoja. Mchakato wa kupokea, kusoma, kuwasiliana na serikali husika ili kutoa upande wao wa utetezi, na hatimaye kufanya uamuzi unaweza kuchukua miezi kadhaa au hata miaka. Watu wengi hukata tamaa na kuona kama mchakato umekufa, lakini kinachofanyika huko ni upembuzi yakinifu.

Hatua za Kwanza za Vitendo Unazoweza Kuchukua Kuanzia Leo

Ikiwa wewe au jamii yako iko katika wakati mgumu na mnataka kuanza mchakato huu, haya ni mambo rahisi ya kiutendaji mnayoweza kuanza kuyafanya kuanzia leo bila kutumia nguvu kubwa:

• Fungua faili maalum la utunzaji kumbukumbu: Nunua faili ngumu la Sh 3,000 na uanze kutunza kila barua inayoingia au kutoka inayohusu mgogoro wako, hasa hukumu za mahakama za hapa nchini na ripoti za polisi.
• Kusanya mashahidi mapema: Andika majina na namba za simu za watu wote waliokuwepo wakati haki inakiukwa. Waombe radhi uwaeleze kuwa unaweza kuwahitaji waandike maelezo mafupi (affidavit) pale itakapohitajika baadaye.
• Tembelea ofisi za asasi za kiraia (NGOs): Funga safari uende kwenye ofisi za vituo vya kisheria vinavyotoa msaada bure kwenye mkoa wako na uwaeleze kwa ufupi sana kisa chako wakushauri nini cha kufanya kisheria.
• Andika kisa chako kwa mtiririko mzuri: Kaa chini na karatasi safi, andika mambo yalivyotokea hatua kwa hatua kwa kufuata tarehe (chronology). Hili litamsaidia sana mwanasheria yeyote atakayesoma kuelewa jambo bila kuchoka.
• Wasiliana na ofisi ndogo za UN hapa nchini: Umoja wa Mataifa una ofisi zake hapa nchini zinazoshughulika na maendeleo na haki (kama UNDP au ofisi ya mratibu mkazi). Unaweza kwenda kwenye ofisi zao kuuliza maswali ya kiutaratibu kuhusu fomu za haki za binadamu.

Makosa ya Kawaida Ambayo Wengi Huyafanya na Namna ya Kujilinda

Uzoefu unaonyesha kuwa malalamiko mengi kutoka nchi za Afrika hutupwa na mahakama hizi za kimataifa kwa sababu ya makosa madogo madogo ya kiufundi. Epuka mitego hii ili ufane:

• Kuruka mahakama za ndani kwa haraka: Kama tulivyosema, usikimbilie kutuma barua huko Ulaya ikiwa kesi yako bado inasikilizwa Mahakama Kuu au Mahakama ya Rufaa hapa nchini. Barua yako itarudishwa na utaambiwa ukaimalizie kwanza nyumbani.
• Kutuma malalamiko ya ugomvi wa kifamilia: Umoja wa mataifa hausikilizi kesi za kugombea urithi wa shamba kati yako na mjomba wako. Zinasikiliza uvunjifu mkubwa wa haki unaofanywa na mamlaka au unyanyasaji mpana unaogusa sheria za kimataifa.
• Kutumia lugha za matusi na hisia kali: Unapoandika fomu yako, epuka kuandika matusi au kumtusi kiongozi yeyote yule. Andika ukweli mtupu wa mambo yaliyotokea. Lugha ya kisheria inahitaji heshima na ustaarabu mkubwa sana.
• Kusubiri hadi muda upite: Mara nyingi ukishashindwa kesi Mahakama ya Rufaa na unaona ukiukwaji mkubwa ulikuwepo, una muda maalum (kama miezi sita au mwaka kutegemea na mkataba) wa kuwasilisha malalamiko huko nje. Usikae miaka mitano nyumbani kisha ndio ukumbuke kutuma barua, sheria haitakusaidia.

Hitimisho Kuhusu Kutafuta Haki Kimataifa na Hatua Zako

Utaratibu wa kujua jinsi ya kutuma mashtaka mahakama ya umoja wa mataifa ni mwanga mkubwa na faraja kwa wale wote wanaoona milango ya haki imefungwa mbele yao. Kama tulivyojadili katika makala hii, mchakato huu hauhitaji uchawi wala kuwa na shahada ya sheria; unahitaji umakini, nyaraka kamilifu za ushahidi, kumaliza ngazi zote za kimahakama ndani ya nchi, na ushirikiano mkubwa na asasi za kutetea haki za binadamu zilizo karibu nawe.

Kama kaka au mshauri wako anayekutakia mema, ujumbe wangu wa mwisho kwako ni huu: endelea kupambania haki zako na za jamii yako kwa njia ya amani na utaratibu unaotambulika. Utii wa sheria ni nguzo ya amani katika taifa letu la Tanzania. Kama unaona umeonewa kupita kiasi, usichukue sheria mkononi kwa kufanya fujo mitaani, bali tumia akili, kalamu, na mifumo hii thabiti ya kisheria inayolinda utu wa kila mwanadamu. Ujasiri wako leo unaweza kubadilisha mfumo mzima na kuleta nuru ya haki kwa vizazi vijavyo.