Dalili za minyoo kwa watoto na jinsi ya kuwasaidia mapema

Kutambua na kuelewa kwa haraka dalili za minyoo kwa watoto ni hatua muhimu sana ya kumlinda mwanao dhidi ya wadudu wanaoingia tumboni na kufyonza virutubisho vyote vya chakula mwilini mwake. Wadudu hawa wanapokaa ndani ya utumbo wa mtoto, humfanya awe dhaifu, akose damu ya kutosha, na wakati mwingine kushindwa kukua vizuri kulingana na umri wake. Kama wewe ni mzazi, mlezi, au mwalimu unayeona mtoto wako anabadilika tabia, anakosa furaha, au analalamika tumbo mara kwa mara, unapaswa kuwa makini sana. Huna haja ya kuwa na wasiwasi mkubwa, kwani leo tutakaa pamoja barazani na kujadili jambo hili kwa lugha nyepesi kabisa ili umwezeshe mwanao kurejesha afya na tabasamu lake.

Kulingana na wataalamu wa afya ya watoto na lishe nchini Tanzania, tatizo hili ni la kawaida sana kwenye jamii zetu kutokana na mazingira ya watoto kucheza mchangani na kuweka vitu mdomoni bila kunawa mikono. Hata hivyo, kutokana na ukosefu wa uelewa wa kutosha, wazazi wengi hudhani watoto wao wamerogwa au wana matatizo mengine makubwa, kumbe ni shida ndogo inayoweza kutibiwa kwa vidonge vya bei nafuu sana zahanati. Hebu tuchunguze kwa undani ishara hizi ili uweze kuchukua hatua za haraka kabla afya ya mtoto haijadorora zaidi.

Ufafanuzi wa kina kuhusu dalili za minyoo kwa watoto

Minyoo ya tumboni, kama vile michango, tegu, na minyoo bapa, huleta athari mbalimbali mwilini. Mtoto hawezi kueleza vizuri kile anachojisikia ndani ya mwili wake, hivyo ni wajibu wako wewe kama mzazi kuwa na jicho la ziada la kuangalia mabadiliko haya nane muhimu.

1. Tumbo kuvimba na kuwa kubwa lisivyo kawaida

Moja ya ishara ya wazi kabisa ni kuona tumbo la mtoto linakuwa kubwa na ngumu kama mpira uliopulizwa upepo, wakati mikono na miguu yake vinabaki vikiwa vyembamba sana. Hali hii inatokea kwa sababu minyoo huzaliana kwa wingi sana ndani ya utumbo na kusababisha hewa na gesi kujaa tumboni. Mtoto anakuwa na mwonekano wa kushiba muda wote hata kama hajala chakula cha kutosha.

Katika mazingira yetu ya mitaani, wazazi wengine hudhani mtoto kuwa na tumbo kubwa ni ishara ya afya njema au unene. Ukweli ni kwamba, tumbo kubwa linaloambatana na mbavu kuonekana na mikono myembamba ni kiashiria kikubwa cha utapiamlo unaosababishwa na minyoo kufyonza chakula chote.

2. Muwasho mkali sehemu ya haja kubwa hasa nyakati za usiku

Kama mtoto anapata tabu ya kujikuna mara kwa mara sehemu ya haja kubwa, hasa pale anapolala usiku, hiyo ni alama kubwa sana ya minyoo aina ya kichocho au minyoo ya kinywele (pinworms). Minyoo ya kike huwa na tabia ya kusafiri kwenda kwenye kingo za njia ya haja kubwa usiku kutaga mayai yake, jambo linalosababisha muwasho mkali sana unaomkosesha mtoto usingizi na kumfanya alie kila mara.

3. Kupoteza hamu ya kula au kula sana bila kuongezeka uzito

Hapa kuna mambo mawili yanayoweza kutokea kulingana na aina ya minyoo iliyopo tumboni. Kwanza, mtoto anaweza kukataa kabisa kula chakula hata kama unampikia vile anavyovipenda kama chipsi au ugali wa samaki, kwa sababu anajihisi kushiba na kujaa gesi muda wote. Hali hii humfanya akonde kwa haraka sana.

Pili, mtoto anaweza kuwa na tabia ya kula chakula kingi sana kupita kiasi, lakini kila ukimpima uzito unakuta uzito haupandi bali unashuka. Hii inatokea kwa sababu virutubisho vyote vizuri vya protini na vitamini havifiki kwenye damu yake, bali vinaliwa na minyoo mikubwa (kama vile tegu) iliyojishikiza kwenye kuta za utumbo wake.

Mzazi anapaswa kufuatilia kadi ya kliniki ya mtoto ili kuona mwenendo wa uzito wake. Ukiona mstari wa ukuaji unashuka chini badala ya kupanda kuelekea kwenye alama ya kijani, ni vyema kuchunguza uwepo wa wadudu hawa haraka.

4. Maumivu ya tumbo yanayojirudia mara kwa mara

Mtoto anayesumbuliwa na tatizo hili mara nyingi atashika kitovu chake na kusema "tumbo linauma." Maumivu haya mara nyingi hutokea asubuhi kabla hajala chochote au mara tu baada ya kumaliza kula. Hii inasababishwa na minyoo kusogea na kung'ata au kuchubua kuta za utumbo wakati wanapogombea chakula kinachoingia.

5. Kupungukiwa na damu mwilini na ngozi kupauka

Minyoo ya safura (hookworms) ina tabia mbaya sana ya kunyonya damu ya mtoto moja kwa moja kutoka kwenye mishipa midogo ya utumbo. Mtoto anaponyonywa damu kila siku, mwili wake unakosa wekundu wa afya. Ukiangalia viganja vyake vya mikono, unyayo wa miguu, na chini ya kope za macho, unakuta kumepauka na kuwa kweupe badala ya kuwa na rangi ya damu nzuri.

Mtoto mwenye upungufu wa damu atakuwa mnyonge, anapumua kwa shida akitembea kidogo tu, na anaweza kupata kizunguzungu anaposimama ghafla. Hali hii inatishia maisha na inahitaji kupelekwa hospitali mara moja ili kupata dawa za kuongeza damu pamoja na za kutoa minyoo.

6. Kusaga meno akiwa usingizini (Teeth Grinding)

Wazazi wengi husikia watoto wao wakisaga meno kwa kutoa sauti ya kukwaruza usiku wakiwa wamelala fofofo. Sababu mojawapo ya kisayansi inayoelezwa na madaktari ni kwamba sumu (toxins) zinazotolewa na minyoo tumboni humfanya mtoto apate mfadhaiko wa neva na msongo wa mawazo akiwa usingizini, jambo linalomfanya akaze taya zake na kusaga meno bila kujitambua.

7. Kinyesi chenye harufu kali sana na minyoo kuonekana

Unapomsafisha mtoto wako au anapoenda msalani, chunguza kinyesi chake kwa makini. Kinyesi cha mtoto mwenye maambukizi makubwa ya minyoo huwa na harufu mbaya sana isiyo ya kawaida na wakati mwingine huwa na uteute mzito. Hii inatokana na chakula kutofyonzwa vizuri na kuanza kuoza tumboni.

Wakati mwingine, unaweza kuona minyoo hai ikitoka nje pamoja na kinyesi. Inaweza kuwa mifupi kama nyuzi nyeupe au mirefu inayofanana na tambi za kupika. Ukiona dalili hii kwa macho yako, jua kuwa idadi ya wadudu hao tumboni ni kubwa sana kiasi cha kukosa nafasi na kuanza kutupwa nje.

8. Uchovu uliopitiliza na kukosa uchangamfu wa kucheza

Watoto kwa asili yao ni viumbe wanaopenda kukimbizana, kucheza na wenzao mitaani, na kufanya vurugu ndogondogo zenye furaha. Mtoto anapokaa chini peke yake muda mrefu, anajinyoosha mara kwa mara kama mzee, na anasinzia darasani, hiyo ni ishara kuwa hana nguvu mwilini mwake.

Virutubisho vinavyotakiwa kumpa nguvu ya kucheza na kufikiri vinachukuliwa na minyoo. Hali hii inasababisha mtoto kufeli masomo shuleni kwa sababu ubongo wake unakosa sukari asilia na hewa ya oksijeni ya kutosha inayobebwa na damu ili kumfanya awe makini darasani.

Kama mlezi, unapaswa kutambua kuwa uvivu huu siyo tabia ya kuzaliwa nayo, bali ni ugonjwa unaomsumbua kwa ndani ambao unahitaji kutatuliwa kwa upendo na tiba sahihi.

Makosa ya kawaida ambayo wengi huyafanya na namna ya kujilinda

Wazazi wengi hujikuta wakifanya makosa madogomadogo ambayo yanawapa nafasi minyoo kuendelea kuwatesa watoto wao bila kujua. Kulingana na ushauri wa wauguzi wa vituo vya afya, haya ni makosa unayopaswa kuyaepuka kuanzia leo.

• Kumpa mtoto dawa za minyoo bila kupima: Kununua dawa kiholela madukani bila kujua aina ya minyoo inayomsumbua mtoto kunaweza kusababisha usugu wa dawa. Kila aina ya minyoo ina dawa yake maalum inayoiua, hivyo ni vizuri kupeleka sampuli ya kinyesi maabara kwanza kabla ya kuanza matibabu.
• Kutibu mtoto mmoja na kuwaacha wengine ndani ya nyumba: Minyoo husambaa kwa urahisi sana ndani ya familia moja kupitia vyoo na mashuka. Ukimpa mtoto mmoja dawa halafu ukaacha wengine pamoja na wazazi, baada ya wiki mbili yule mtoto aliyetibiwa ataambukizwa tena na wenzake. Tiba ya minyoo inatakiwa kumezwa na familia nzima kwa wakati mmoja.
• Kupuuza kukata kucha za watoto kila wiki: Watoto hupenda kucheza na udongo ambapo mayai ya minyoo hujificha chini ya kucha ndefu. Mtoto akila chakula na mikono hiyo, anameza yale mayai moja kwa moja. Kata kucha za mtoto wako mara kwa mara na uhakikishe ananawa mikono kwa maji tiririka na sabuni kabla ya kula.
• Kuacha watoto watembee peku mtaani: Baadhi ya minyoo (kama vile safura) haiingii kwa kumeza chakula, bali hupenya moja kwa moja kwenye ngozi laini ya nyayo za miguu wakati mtoto anapotembea kwenye udongo wenye unyevunyevu bila viatu. Mvalishe mwanao kandambili au viatu imara kila anapotoka kucheza nje ya uzio wa nyumba.
• Kumpa mtoto mbogamboga na matunda yasiyooshwa vizuri: Matunda kama maembe na mapera yanayoanguka chini, au mbogamboga zinazomwagiliwa maji machafu masokoni hubeba mayai mengi ya minyoo. Osha matunda kwa maji safi na salama, na upike mbogamboga hadi ziive vizuri ili kuua wadudu wote.

Hatua za kwanza za vitendo unazoweza kuchukua kuanzia leo

Kumlinda mwanao dhidi ya madhara ya ugonjwa huu hakuhitaji utumie mamilioni ya fedha, bali kunahitaji mabadiliko madogo ya kinidhamu ndani ya nyumba yako. Hizi hapa ni hatua nne unazoweza kuanza nazo mara moja leo hii.

1. Weka ratiba ya kumeza dawa za minyoo kila baada ya miezi sita

Wizara ya Afya inashauri watoto wote wenye umri wa zaidi ya mwaka mmoja wapewe dawa za kutoa minyoo walau mara mbili kwa mwaka. Dawa hizi zinapatikana bure au kwa gharama ya chini sana kama Sh 1,000 kwenye zahanati zote za serikali nchini. Andika tarehe kwenye kalenda ya simu yako ili usisahau siku ya kuwapeleka watoto wako kupata tiba hii ya kinga.

2. Simamia zoezi la kunawa mikono kwa maji na sabuni

Weka chombo cha maji na sabuni nje karibu na mlango au karibu na meza ya chakula. Mfundishe mtoto wako kuosha mikono kwa kusugua katikati ya vidole na nyuma ya mikono kabla hajala chochote na mara tu anapotoka msalani. Ukifanya zoezi hili kuwa kama mchezo wa kufurahisha, watoto watajenga tabia hiyo maisha yao yote.

3. Chemsha maji ya kunywa ya familia

Maji ya mito, mabwawa, na hata baadhi ya maji ya mabomba hubeba mayai mengi ya wadudu hawa yasiyoonekana kwa macho. Weka utaratibu wa kuchemsha maji ya kunywa hadi yatokote vizuri, kisha yapoze na kuyaweka kwenye mtungi safi wenye mfuniko. Hii itakulinda wewe na wanao dhidi ya magonjwa ya minyoo na kuhara.

4. Hakikisha nyama zote zinaiva vizuri kabla ya kuliwa

Minyoo ya tegu hutoka hasa kwenye nyama ya ng'ombe au nguruwe ambayo haikuiva sawasawa. Unapopika nyama nyumbani, hakikisha inatokota kwa muda mrefu hadi iwe laini kabisa. Epuka kuwapa watoto nyama choma za vijiweni ambazo mara nyingi huwa mbichi kwa ndani zikiwa na damu damu.

Nini cha kufanya kuanzia sasa kuhusu afya ya mwanao

Afya njema ya mtoto wako ndiyo msingi wa furaha yake na ndoto zake za baadaye za kielimu na kimaisha. Kama tulivyojadili kwa kina kwenye mwongozo huu, kufahamu dalili hizi kunakupa nguvu ya kumuokoa mwanao mapema kabla hajaathirika kiakili na kimwili. Mwanao anapokuwa hana wadudu hawa tumboni, atakuwa mchangamfu, atapenda kula vizuri, na ataendelea kufanya vizuri darasani.

Chukua hatua kuanzia leo hii kwa kumtazama mwanao kwa umakini unapooga naye au anapokula chakula chake. Ukiona mojawapo ya ishara hizi tulizozitaja, mshike mkono na umpeleke kwenye kituo cha afya kilicho karibu nawe ili akapimwe na kupata matibabu sahihi kutoka kwa wataalamu. Nakutakia kila la kheri katika safari yako ya kulea watoto wenye afya tele, amani, na nguvu za kulitumikia taifa letu la Tanzania kwa mafanikio makubwa.