Kuelewa sababu za mtoto kuwa na kitovu kikubwa kunasaidia kutambua ngiri ya kitovu inayosababishwa na misuli ya tumbo kutofunga mapema. Hali hii inafanya utumbo kusukumwa nje na kutengeneza uvimbe unaochomoza mtoto anapolia au kubana tumbo. Kama wewe ni mama uliyejifungua hivi karibuni na unashangaa kwanini kitovu cha mwanao kinatoka nje kama kitufe, huna haja ya kuwa na hofu kubwa. Hapa barazani tutajadili kila chanzo kwa lugha nyepesi ili ujue tiba sahihi na makosa unayopaswa kuyaepuka leo.
Sababu za mtoto kuwa na kitovu kikubwa na namna kinavyojitokeza
Wakati mtoto akiwa tumboni mwa mama yake, mshipa wa kitovu hupita katikati ya tundu dogo kwenye misuli ya kuta za tumbo ili kumlisha. Baada ya mtoto kuzaliwa na mshipa huo kukatwa, tundu hilo linatakiwa kujifunga lenyewe kiasili kadiri mtoto anavyokua. Hitilafu ikitokea kwenye mchakato huo, kitovu kinabaki kikiwa kikubwa. Zifuatazo ni sababu sita kuu zinazoeleza chanzo cha hali hii kwa watoto wengi.
1. Misuli ya kuta za tumbo kuchelewa kufunga (Umbilical Hernia)
Hiki ndicho chanzo kikuu kinachowapata zaidi ya asilimia tisini ya watoto wote wenye vitovu vikubwa. Misuli ya upande wa kushoto na kulia ya tumbo la mtoto inatakiwa kukutana katikati na kufunga lile tundu la asili. Kwa baadhi ya watoto, misuli hii inachukua muda mrefu zaidi kukua na kuungana vizuri.
Kuchelewa huku kunaruhusu sehemu ndogo ya mafuta au utumbo mwembamba kupenya kwenye lile tundu wazi na kusukuma ngozi ya kitovu nje. Uvimbe huu mara nyingi huwa laini sana unapoubonyeza kwa kidole chako laini, na unarudi ndani kirahisi bila mtoto kulia wala kupata maumivu yoyote.
2. Shinikizo la ndani ya tumbo mtoto anapolia kwa nguvu
Watoto wachanga hulia sana wanapokuwa na njaa, wanapoumwa na tumbo la gesi (colic), au wanapojisikia baridi. Mtoto anapolia kwa sauti kubwa na kukaza mwili mzima, hewa na nguvu kubwa vinasukumwa chini kwenye eneo la tumbo.
Shinikizo hili la ndani linasukuma viungo vya ndani kuelekea sehemu dhaifu zaidi kwenye kuta za tumbo, ambayo mara nyingi huwa ni lile tundu la kitovu. Mama anaweza kuona kitovu kinachomoza kikubwa sana wakati mtoto anapolia au akikohoa, lakini mtoto akitulia au akilala usingizi, kitovu hicho kinarudi ndani na kuwa tambarare kabisa.
Wazazi wengi hudhani kuwa kulia huko ndiko kunakotengeneza ugonjwa huo tangu mwanzo. Ukweli wa kitiba ni kwamba kulia hakuleti tundu jipya, bali kunadhihirisha tu uwepo wa tundu ambalo tayari lilikuwepo tangu siku mtoto alipozaliwa.
3. Kuzaliwa kabla ya wakati (Watoto Njiti) na uzito mdogo
Watoto wanaozaliwa kabla ya miezi tisa kukamilika mara nyingi viungo vyao vinakuwa havijakomaa kikamilifu. Misuli yao ya tumbo inakuwa dhaifu sana na mifumo yao ya kinga haijajengeka vizuri kulinganisha na watoto waliofikisha umri kamili tumboni.
Kutokana na udhaifu huo wa kiasili, nafasi ya mtoto njiti kupata kitovu kikubwa inakuwa mara mbili zaidi ya mtoto wa kawaida. Hata hivyo, kadiri mtoto anavyoendelea kunyonya maziwa ya mama na kuongezeka uzito, misuli hiyo hupata nguvu taratibu na kufunga tundu hilo yenyewe bila kuhitaji dawa yoyote.
4. Kukatwa au kufungwa vibaya kwa kitovu wakati wa uzazi
Katika maeneo mengine ambapo wamama wanajifungulia nyumbani mikononi mwa wakunga wa jadi wasio na mafunzo, mshipa wa kitovu unaweza kukatwa kwa kuacha sehemu ndefu sana ya ngozi (skin tag) badala ya kukata karibu na tumbo. Ngozi hii ya ziada inabaki imening'inia hata baada ya shina la ndani kukauka na kudondoka.
Aina hii ya kitovu kikubwa mara nyingi huwa siyo ngiri ya ndani, bali ni umbo tu la nje la ngozi iliyobaki (amniotic navel). Haina tundu lolote la misuli chini yake na haihitaji matibabu yoyote ya upasuaji kwani haileti madhara yoyote kwa afya ya mtoto.
5. Maambukizi kwenye shina la kitovu kabla hakijapona (Omphalitis)
Siku chache za kwanza baada ya mtoto kuzaliwa, kidonda cha kitovu kinahitaji usafi wa hali ya juu sana. Ikiwa bakteria wataingia kwenye eneo hilo kutokana na mikono michafu au kupaka vitu visivyo salama, shina la kitovu linavimba, linakuwa jekundu, na kutoa usaha wenye harufu mbaya.
Kuvimba huku kunazuia ngozi na misuli ya ndani isipone kwa mfumo unaotakiwa, na kukiacha kitovu kikiwa kikubwa na chenye kovu nene baada ya kupona. Maambukizi haya ni hatari sana kwa sababu vijidudu vinaweza kuingia kwenye mzunguko wa damu wa mtoto na kusababisha homa kali inayotaka matibabu ya dharura ya antibayotiki hospitalini.
6. Choo kigumu na kukaza misuli wakati wa kujisaidia
Watoto wanaolishwa vyakula vigumu mapema kabla ya miezi sita au wale wanaokosa maziwa ya kutosha ya mama hupata shida ya kufunga choo. Mtoto anapotumia nguvu nyingi sana kusukuma kinyesi kigumu kila siku, anajenga shinikizo lile lile linalotokea wakati akilia, jambo linalofanya kitovu kizidi kuchomoza nje kwa kasi.
Makosa ya Kawaida Ambayo Wazazi Huyafanya na Namna ya Kujilinda
Kutokana na hofu na shinikizo kutoka kwa ndugu wa mitaani, wazazi wengi hufanya mambo ya hatari sana wakiamini wanatibu kitovu cha mtoto wao. Kulingana na wataalamu wa afya ya watoto, haya ni makosa matano unayopaswa kuyaepuka kabisa ndani ya nyumba yako.
- Kufunga sarafu au kifuniko cha soda juu ya kitovu: Hili ndilo kosa linalofanywa na wengi zaidi nchini Tanzania. Wazazi huchukua sarafu ya Sh 100 au Sh 200, wanaifunika kwa kitambaa au plasta, kisha wanaibania kwa nguvu juu ya kitovu cha mtoto ili kisichomoze. Sarafu ina maelfu ya vijidudu vinavyoweza kuingia kwenye ngozi ya mtoto, na mgandamizo huo unazuia damu isitembee vizuri, jambo linaloweza kusababisha ngozi kuoza na kuleta vidonda vibaya.
- Kukanda kitovu kwa kitambaa cha moto sana au mawe: Kuna imani potofu kwamba ukiweka joto kali unayeyusha kile kinyama cha kitovu kirudi ndani. Ngozi ya mtoto mchanga ni laini mno na joto kali linamwunguza moja kwa moja bila kurudisha misuli ya ndani. Tumia maji safi ya kawaida tu kusafisha bila kukandamiza kwa moto.
- Kupaka kinyesi cha ng'ombe, majivu au unga wa mitishamba: Baadhi ya wazee wa mila huwashauri wamama kupaka majivu ya jikoni au vumbi la mkaa ili kukausha kitovu haraka. Huu ni uchafu unaoingiza ugonjwa hatari wa pepopunda (tetanus) unaoweza kumuua mtoto ndani ya siku chache tu. Kitovu kinatakiwa kiwe safi na kikavu bila kupakwa chochote isipokuwa dawa ya klorhexidini iliyotolewa hospitalini.
- Kuminya au kutoboa uvimbe huo kwa sindano: Kamwe usijaribu kubana au kuminya kitovu kwa nguvu ukidhani kuna hewa unataka kuitoa nje. Chini ya kile kitovu kuna utumbo wa mtoto. Kuingiza sindano au kukandamiza kwa nguvu kunaweza kutoboa utumbo na kusababisha chakula kimwagike ndani ya tumbo, jambo ambalo linaondoa maisha ya mtoto mara moja.
- Kumpa mtoto dawa za asili za kienyeji kusafisha tumbo: Kumnywesha mtoto mchanga mivunjo, maji ya majani ya mpapai, au dawa za kienyeji ili kupunguza tumbo kujaa gesi kunaharibu mfumo wake wa usagaji chakula. Mtoto aliye chini ya miezi sita anahitaji maziwa ya mama pekee ambayo yanamtosha kulainisha choo chake kiasili.
Tafakari ya Mwisho Kuhusu Afya ya Mwanao na Hatua Zako
Kufuatilia na kuelewa sababu za mtoto kuwa na kitovu kikubwa kunakupa amani ya moyo na kukuwezesha kumlea mwanao kwa utulivu bila kuingizwa kwenye majaribio hatari ya kienyeji. Asili ina nguvu kubwa sana ya kujitibu yenyewe; mwili wa mtoto unaendelea kukua na kujenga misuli imara kila siku, na mara nyingi tatizo hili hupotea lenyewe mtoto anapoanza kutambaa, kusimama, na kukimbia uani. Jukumu lako kuu wewe kama mzazi ni kuhakikisha mtoto yuko safi, ananyonya maziwa ya kutosha, na kuzuia shina la kitovu lisipate maambukizi ya uchafu.
Chukua hatua kuanzia leo kwa kuacha mara moja kufunga sarafu, mikanda ya kubana, au kupaka vitu vya moto kwenye tumbo la mwanao. Ikiwa utaona kitovu hicho kinabadilika rangi kuwa cha zambarau, kinakuwa kigumu kama jiwe na hakirudi ndani ukibonyeza, au mtoto anatapika na kulia kwa maumivu makali kila kinapoguswa, mbebe mwanao umkimbize hospitalini mara moja kwani hiyo inaweza kuwa ishara ya utumbo kubanwa. Mungu amekupa zawadi hiyo nzuri ya mtoto, hivyo mtunze kwa hekima ya kisayansi na upendo mwingi kila siku ya maisha yake.
