Sababu za uchovu kwa mama mjamzito na jinsi ya kukabiliana nao

Sababu za uchovu kwa mama mjamzito ni mabadiliko ya kiasili ya kimwili, kihomoni, na kisaikolojia yanayoufanya mwili wa mwanamke kukosa nguvu na kuhisi usingizi mwingi anapobeba kiumbe kipya tumboni. Hali hii inatokea sana katika miezi mitatu ya kwanza na miezi ya mwisho ya ujauzito kwa sababu mwili unatumia nguvu nyingi sana kujenga viungo vya mtoto na kumuandalia mazingira salama. Kama wewe ni mama mtarajiwa anayeshindwa kufanya kazi za ofisini, au mume anayeshangaa kwa nini mkeo analala sana siku hizi, ondoa hofu. Karibu tukae pamoja kama ndugu, nikueleze kwa lugha nyepesi nini kinatokea ndani ya mwili na jinsi ya kupata nguvu za kuendelea na maisha yako ya kila siku.

Ukweli Kuhusu Sababu za Uchovu kwa Mama Mjamzito Mwilini

Ili uweze kuutendea haki mwili wako, lazima uelewe kazi kubwa inayofanyika kwa ndani. Wataalamu wa afya ya uzazi wamethibitisha kuwa mwili wa mwanamke mjamzito unafanya kazi kama kiwanda kinachozalisha uhai saa ishirini na nne bila kupumzika. Haya hapa ni mambo ya msingi yanayokufanya ujisikie mchovu muda wote.

1. Mabadiliko Makubwa ya Homoni ya Projesteroni

Kitu cha kwanza kinachotokea pindi tu unapopata ujauzito ni kuongezeka kwa kiwango kikubwa sana cha homoni inayojulikana kama projesteroni (progesterone). Kazi kubwa ya homoni hii ni kulainisha misuli ya mfuko wa uzazi ili mtoto aweze kukua vizuri bila kusukumwa nje. Hata hivyo, homoni hii inafanya kazi kama dawa ya asili ya usingizi ndani ya mwili wako.

Kutokana na wingi wa homoni hii, utajikuta unasinzia ukiwa kwenye daladala, ofisini, au hata unapokuwa unaangalia taarifa ya habari jioni. Hili sio tatizo la uvivu kama baadhi ya watu wanavyodhani mitaani; ni mwili wako unaokuamuru upumzike kwa sababu unatumia nishati kubwa kujenga msingi wa maisha ya mtoto wako.

2. Mwili Kutengeneza Damu Nyingi Zaidi

Wakati wa ujauzito, kiasi cha damu mwilini mwako kinaongezeka kwa asilimia hamsini ili kuweza kupeleka chakula na hewa safi kwa mtoto kupitia kondo la nyuma. Kutengeneza na kusukuma damu hii yote inamaanisha moyo wako unafanya kazi ya ziada kuliko kawaida. Msukumo huu wa ziada unachukua nguvu nyingi sana, na ndiyo maana ukisimama kwa muda kidogo tu unapika, unahisi mapigo ya moyo yakienda mbio na kuchoka sana.

3. Upungufu wa Madini ya Chuma (Anemia)

Katika mazingira yetu ya Kitanzania, wanawake wengi wajawazito hupata tatizo la upungufu wa damu. Hii inatokana na mtoto kunyonya madini yote ya chuma yaliyopo kwenye mwili wa mama ili atengeneze damu yake mwenyewe. Madini ya chuma ndiyo yanayosaidia kubeba hewa ya oksijeni; hivyo yakipungua, mwili unakosa oksijeni na kusababisha uchovu uliozidi, kizunguzungu, na kupauka.

Ndiyo maana unapoenda kliniki, wauguzi wanakupa vidonge vidogo vyekundu (FEFO) vya kuongeza damu. Ni kosa kubwa sana kutupa vidonge hivi eti kwa sababu vinakupa kichefuchefu au kufanya choo chako kiwe kigumu. Vidonge hivi ndivyo vinavyokuokoa wewe na mwanao.

Ili kusaidiana na dawa hizi, ongeza bidii kula vyakula vinavyopatikana kirahisi mtaani kwetu. Nunua fungu la mchicha la Sh 500 au matembele, pika pamoja na dagaa wa Kigoma, kula maharage, au nyama ya maini walau mara mbili kwa wiki. Lishe hii itajenga damu yako kwa haraka na kukurudishia nguvu ya kufanya shughuli zako.

4. Mabadiliko ya Kimwili na Uzito Kuongezeka

Kadiri tumbo linavyozidi kuwa kubwa, ndivyo unavyobeba uzito wa ziada ambao misuli na mifupa yako haikuzoea. Mtoto anayekua, maji yanayomzunguka (amniotic fluid), na kondo la nyuma, vyote vinaongeza kilo nyingi mwilini mwako. Uzito huu unavuta mgongo wako mbele, na kusababisha misuli ya kiuno na mgongo kufanya kazi ngumu sana kukuweka wima.

Hii ndiyo sababu unaamka asubuhi ukiwa unahisi mgongo unauma na miguu imechoka kana kwamba ulikuwa unabeba mizigo mizito usiku kucha. Matumizi haya ya nguvu za misuli yanachangia kwa asilimia kubwa sana kukuondolea nguvu zako za kawaida.

5. Msongo wa Mawazo na Hofu ya Kujifungua

Mimba haibadilishi mwili tu, bali inabadilisha na akili pia. Wanawake wengi, hasa wale wanaopata mtoto wa kwanza, huwa na mawazo mengi sana. Wanafikiria kama mtoto atazaliwa salama, jinsi watakavyopata hela ya kununua nguo za mtoto, na jinsi watakavyomlea. Ubongo unapofanya kazi ya kufikiria mambo haya saa zote, unatumia nishati nyingi inayosababisha uchovu wa kisaikolojia unaodhoofisha mwili wote.

6. Kukosa Usingizi Mzuri Nyakati za Usiku

Katika miezi ya mwisho ya ujauzito, kupata usingizi mnono ni anasa. Mtoto anakuwa mkubwa na anaanza kukandamiza kibofu chako cha mkojo, jambo linalokufanya uamke kwenda msalani kila baada ya saa mbili au tatu usiku. Pia, mtoto anaweza kuwa anacheza na kupiga mateke tumboni muda ambao wewe unataka kulala.

Mbali na hayo, kutafuta mkao mzuri wa kulala inakuwa mtihani mgumu. Huwezi kulala chali kwa sababu tumbo linakandamiza mishipa mikuu ya damu na kukupa kizunguzungu, na huwezi kulala kwa kutumbo. Hivyo, unalazimika kulala kwa ubavu wa kushoto tu usiku kucha. Ukosefu huu wa usingizi mfululizo unakufanya uamke asubuhi ukiwa umechoka sana.

7. Kushuka kwa Kiwango cha Sukari na Presha

Wakati wa ujauzito, kimetaboliki (mfumo wa kusaga na kutumia chakula) inabadilika sana. Hili linaweza kusababisha kiwango cha sukari kwenye damu kushuka kwa haraka sana (hypoglycemia), na pia msukumo wa damu (presha) kushuka chini kuliko kawaida. Mabadiliko haya ya ghafla yanakufanya ujisikie mnyonge na kutokuwa na nguvu ya kunyanyua hata mguu wako.

Hatua za Vitendo za Kukabiliana na Uchovu Kuanzia Leo

Kujua sababu ni jambo moja, lakini kuchukua hatua za kuupa mwili wako nguvu ni jambo la msingi zaidi. Hizi ni mbinu rahisi ambazo kila mama anaweza kuzitumia kuanzia leo akiwa hapohapo nyumbani:

• Pumzika unapojisikia kuchoka: Usijilazimishe kufanya kazi kama mwili unakataa. Kama upo nyumbani na unahisi usingizi, acha kufua au kupiga deki, lala walau kwa nusu saa. Kuupumzisha mwili kunarejesha nishati yako haraka.
• Kula milo midogo midogo mara kwa mara: Badala ya kula sahani kubwa ya ugali na kushindwa kupumua, kula kiasi kidogo sana lakini mara tano au sita kwa siku. Kula ndizi mbivu, karanga za kukaanga (Sh 200 mtaani zinatosha), au kipande cha tunda katikati ya milo. Hii inasaidia kuweka sukari yako sawa.
• Omba msaada kwa watu wanaokuzunguka: Ujauzito siyo ugonjwa, lakini ni hali inayohitaji msaada. Mwambie mumeo, watoto wakubwa, au majirani wakusaidie kubeba ndoo za maji au kufanya usafi mzito. Hakuna aibu katika kuomba kusaidiwa unapojenga taifa.
• Kunywa maji mengi wakati wa mchana: Maji ni uhai na yanasaidia kuondoa uchovu. Jitahidi kunywa lita mbili hadi tatu za maji safi mchana kutwa. Hili linasaidia msukumo wa damu kuwa mzuri, lakini kumbuka kupunguza unywaji jioni ili usikeshe chooni usiku.
• Fanya mazoezi mepesi sana ya kutembea: Inaweza kuonekana kuwa kinyume, lakini kutembea kwa dakika ishirini jioni kunasaidia kuchangamsha damu na kutoa uchovu wa kukaa sehemu moja. Epuka mazoezi magumu ya kuruka au kubeba vitu vizito.

Makosa ya Kawaida Yanayochochea Uchovu wa Mimba

Wakati mwingine, sisi wenyewe huchangia kujiongezea uchovu bila kujua kutokana na mazoea ya kila siku. Wataalamu wanashauri kina mama kuacha tabia hizi zinazodhoofisha afya zao:

• Kuruka milo ya chakula: Kutokula chai asubuhi au kuruka chakula cha mchana kwa sababu ya ubize wa kazi ni kosa kubwa. Njaa inaua nguvu zako zote na kukuweka kwenye hatari ya kuzimia. Hata kama huna hamu ya kula, kunywa angalau uji wa ulezi.
• Kutumia vinywaji vyenye kafeini nyingi: Kunywa kahawa nyingi au chai ya rangi iliyokolea majani sana ili uondoe usingizi ni hatari. Kafeini inazuia ufyonzwaji wa madini ya chuma mwilini, na inakufanya uwe mchovu zaidi baadaye pindi nguvu yake inapoisha.
• Kujilazimisha kufanya kazi za usiku: Wanawake wajasiriamali wanaoshona nguo au kufanya biashara mpaka saa sita usiku wanauchokesha mwili mara mbili. Usiku umeumbwa kwa ajili ya wewe na mwanao kupata utulivu. Panga muda wako vizuri ufanye kazi mchana.
• Kupuuza tarehe za kuhudhuria kliniki: Wengine wakiona tumbo ni kubwa wanaacha kwenda kupima wakidhani wako salama. Kumbe daktari alipaswa kugundua kama presha imeshuka au damu inaisha. Kuhudhuria kliniki ndiyo njia pekee ya kujua kama uchovu wako ni wa kawaida au unahitaji matibabu.

Hitimisho Kuhusu Safari Yako na Uchovu wa Ujauzito

Kufahamu kiundani sababu za uchovu kwa mama mjamzito ni hatua ya kwanza inayokupa amani ya moyo, kwa sababu sasa unajua kwamba mwili wako unafanya kazi kubwa na ya maana sana. Tumejifunza kwamba mabadiliko ya homoni, ongezeko la damu, na uzito unaoubeba ndivyo vinavyokuibia nguvu zako. Hili ni jambo la kupita, na ni sehemu ya safari nzuri ya uumbaji inayoonyesha ujasiri wako kama mwanamke.

Kama ndugu anayekujali sana, ninakuhimiza ukubali kubadilika kulingana na mahitaji ya mwili wako. Jipe ruhusa ya kupumzika bila kujiona mzembe, kula vizuri vyakula vya asili, na ufurahie msaada kutoka kwa watu wanaokupenda. Kipindi hiki kitapita, na hivi karibuni utambeba mtoto wako mikononi mwako, ukasahau kabisa uchovu wote huu ulioupitia. Endelea kuwa jasiri, linda afya yako, na Mungu akubariki sana katika safari yako ya kuitwa mama!