Kuelewa changamoto za uzazi kwa wanawake kunahusu kutambua vikwazo vya kiafya vinavyomzuia mwanamke kushika mimba au kuzaa salama. Tatizo hili linagusa hisia, ndoa, na furaha ya familia nyingi katika jamii zetu. Katika mazingira yetu ya Kitanzania, mwanamke akichelewa kupata mtoto baada ya kufunga ndoa, mara nyingi hukabiliwa na lawama nyingi kutoka kwa ndugu na majirani. Kama wewe au mke wako amehangaika kwa miaka kadhaa bila kupata mtoto, maumivu yake ni makubwa sana. Hapa barazani tutazungumza kwa upole na hekima ili ujue sababu halisi za kitiba na matumaini mapya yaliyopo leo.
Changamoto za uzazi kwa wanawake na namna zinavyotokea
Mfumo wa uzazi wa mwanamke ni kama bustani maridadi inayohitaji kila kiungo kifanye kazi kwa ushirikiano mkubwa. Yai linapaswa kukomaa, kusafiri kwenye mrija, kurutubishwa na mbegu ya mwanaume, na hatimaye kujishikiza vizuri ndani ya kizazi. Hitilafu ikitokea kwenye hatua yoyote kati ya hizi, mimba haiwezi kutunga. Zifuatazo ni sababu saba kuu za kitiba zinazowasumbua wanawake wengi nchini.
1. Kuziba kwa mirija ya uzazi (Fallopian Tubes Blockage)
Mirija ya uzazi ndiyo daraja pekee linaloruhusu mbegu ya mwanamume kukutana na yai la mwanamke ili kutunga mimba. Mirija hii inapoziba au kujaa maji machafu kutokana na makovu, yai linashindwa kusafiri na mbegu haiwezi kupita. Hili ndilo tatizo linaloongoza kwa wanawake wengi wanaofika kwenye hospitali zetu za rufaa wakitafuta msaada wa kupata watoto.
Chanzo kikubwa cha kuziba kwa mirija hii nchini Tanzania ni maambukizi ya zamani ya magonjwa ya zinaa ambayo hayakutibiwa vizuri, au maambukizi yanayotokea baada ya kutoa mimba katika mazingira yasiyo salama. Daktari anaweza kuchunguza mirija hii kwa kutumia kipimo maalum cha mionzi kinachoitwa HSG ili kuona kama kuna tundu lolote lililobaki wazi.
2. Vivimbe kwenye kizazi (Uterine Fibroids)
Fibroids ni vivimbe vya nyama visivyo na saratani vinavyoota ndani au kwenye kuta za mfuko wa uzazi. Vivimbe hivi vinawapata sana wanawake wa asili ya Kiafrika katika umri wao wa kuzaa. Ukubwa wa vivimbe hivi unaweza kuwa kama chembe ya haradali au vikakua vikubwa kama mpira wa miguu na kufanya tumbo la mwanamke lionekane kama ana mimba ya miezi sita.
Vivimbe hivi vinaharibu umbo la asili la mfuko wa uzazi na kuzuia yai lililorutubishwa lisijishikize vizuri kwenye kuta za mji wa mimba. Pia, vinasababisha maumivu makali sana wakati wa hedhi na damu kutoka nyingi mno inayomfanya mwanamke apungukiwe na damu mwilini (anemia). Ikiwa vivimbe vipo sehemu mbaya, vinaweza kubana mlango wa kizazi na kuzuia mbegu zisiingie ndani.
Habari njema ni kwamba, vivimbe hivi vinaweza kutibiwa kwa dawa au kufanyiwa upasuaji mdogo wa kuviondoa (myomectomy). Wanawake wengi wanaofanikiwa kuviondoa vivimbe hivi hupata mimba na kujifungua salama bila matatizo yoyote baadaye.
3. Mvurugiko wa homoni na ugonjwa wa PCOS
Ugonjwa wa PCOS (Polycystic Ovary Syndrome) hutokea pale mfumo wa homoni za mwanamke unapovurugika na kuanza kuzalisha homoni nyingi za kiume. Hali hii inazuia vifuko vya mayai (ovaries) visitengeneze mayai yaliyokomaa yanayoweza kupokea mbegu. Badala yake, vinatengeneza vijifuko vingi vidogo vya maji ambavyo haviwezi kupasuka ili kutoa yai.
Wanawake wenye tatizo hili mara nyingi huwa na dalili za wazi kama vile kukosa hedhi kwa miezi kadhaa, kuota ndevu au nywele nyingi kifuani, kuongezeka uzito kwa kasi sana, na ngozi ya uso kujaa chunusi sugu. Kubadilisha mtindo wa chakula, kupunguza uzito, na kutumia dawa za kusawazisha homoni humsaidia mwanamke kuanza kupata hedhi na kubeba mimba kirahisi.
4. Ugonjwa wa kuta za kizazi kuota nje (Endometriosis)
Huu ni ugonjwa unaosababisha tabaka la ndani la mfuko wa uzazi kuanza kuota kwenye maeneo mengine nje ya kizazi, kama vile kwenye mirija, kibofu cha mkojo, au kwenye utumbo. Kila mwezi wakati wa hedhi, tishu hizi zilizoota nje nazo huvuja damu lakini damu hiyo inakosa njia ya kutokea. Hii inasababisha maumivu makali sana yanayomliza mwanamke kila anapoingia mwezini na kutengeneza makovu yanayoharibu viungo vya uzazi.
5. Mayai kutokukomaa au kukosekana kabisa (Ovulation Disorders)
Ili mimba itungwe, lazima mwili wa mwanamke utoe yai moja lililokomaa katikati ya mzunguko wake wa kila mwezi. Ikiwa tezi ya ubongo inayoratibu mfumo huu inashindwa kutoa vichocheo sahihi kutokana na msongo mkubwa wa mawazo, uzito mdogo kupindukia, au magonjwa ya tezi dume ya shingoni (thyroid), yai halitoki. Kama hakuna yai linalotoka, hata mbegu za mwanaume ziwe na nguvu kiasi gani, mimba haiwezi kutokea.
6. Maambukizi ya mara kwa mara ya via vya uzazi (PID)
Ugonjwa wa Pelvic Inflammatory Disease (PID) ni maambukizi yanayotambaa kutoka ukeni kuelekea ndani ya kizazi na mirija. Wanawake wengi hupuuza uchafu mweupe unaotoa harufu mbaya au muwasho ukeni na kumeza vidonge bila maelekezo ya daktari. Maambukizi haya yakiwa sugu, yanasababisha usaha unaounganisha viungo vya ndani na kuua uwezo wa kizazi kufanya kazi zake za asili.
7. Umri mkubwa na kupungua kwa akiba ya mayai
Tofauti na wanaume wanaozalisha mbegu mpya kila siku, mwanamke huzaliwa na idadi maalum ya mayai maishani mwake. Kadiri umri unavyosonga mbele, hasa kuanzia miaka thelathini na tano kwenda juu, idadi na ubora wa mayai hayo huanza kupungua kwa kasi ya asili. Hii haimaanishi mwanamke wa miaka arobaini hawezi kuzaa, lakini inahitaji uangalizi wa karibu zaidi wa kidaktari ili kufanikisha safari hiyo.
Maswali Muhimu ya Kujiuliza Kabla ya Kuanza Matibabu
Kabla hujaanza kutumia fedha zako kwenye dawa za gharama au kuingia kwenye hofu kubwa, tuliza akili yako kwanza na ujiulize maswali haya manne muhimu ili upate mwelekeo sahihi wa kitiba.
- Je, nimefanya vipimo sahihi vya hospitali vinavyoeleweka? Usikimbilie kununua dawa za kuongeza uzazi kabla hujajua tatizo liko wapi. Je, umepima mirija yako ya uzazi (HSG)? Je, umepima kiwango cha homoni zako kwenye maabara kubwa? Je, umefanya ultrasound ya ndani kuona mfuko wako wa uzazi? Majibu ya vipimo hivi ndiyo yanayomwongoza daktari kukupa tiba sahihi badala ya kubahatisha.
- Je, mume wangu amepima pia afya yake ya uzazi? Takwimu za kitiba zinaonyesha kuwa asilimia hamsini ya matatizo ya uzazi hutoka kwa wanaume. Kama mume wako amekataa kwenda kupima mbegu zake za kiume (semen analysis), unajidanganya wewe mwenyewe kwa kuendelea kumeza vidonge kila mwezi. Uzazi ni muungano wa wawili; lazima nyote mshikane mikono na muende hospitali kwa pamoja.
- Je, ninatumia dawa za kienyeji zisizo na vipimo maalum? Wanawake wengi wanaokata tamaa hukimbilia kunywa chupa nyingi za mizizi mikali na mitishamba ya mtaani inayodaiwa kusafisha kizazi. Baadhi ya dawa hizi zina kemikali kali zinazoweza kuunguza mirija yako au kuharibu figo na ini. Tumia dawa zilizothibitishwa na wataalamu waliosomea fani ya uzazi pekee ili kulinda afya yako ya baadae.
- Je, nina utulivu wa akili na subira ya kufuata maelekezo ya daktari? Matibabu ya uzazi si kama kutibu homa ya malaria ambayo inaisha ndani ya siku tatu. Kurekebisha mfumo wa homoni au kutibu maambukizi ya ndani kunaweza kuchukua miezi sita hadi mwaka mzima. Jiulize kama una subira, nidhamu ya kumeza dawa kwa wakati, na uwezo wa kuweka msongo wa mawazo pembeni ili mwili wako upokee tiba vizuri.
Tafakari ya Mwisho na Mwelekeo Wako wa Matumaini
Kukabiliana na changamoto za uzazi kwa wanawake ni safari ngumu inayohitaji ujasiri mkubwa, maombi, na uvumilivu wa hali ya juu kutoka kwa wanandoa wote wawili. Ucheleweshaji wa kupata mtoto siyo laana ya ukoo wala siyo mwisho wa maisha yako kama mwanamke mwenye ndoto za kuitwa mama. Maendeleo ya sayansi ya tiba na teknolojia ya sasa yametoa majibu kwa matatizo mengi ambayo zamani yalionekana kama hayana tiba; mirija iliyoziba inazibuliwa, homoni zilizovurugika zinasawazishwa, na vivimbe vinaondolewa kwa usalama kabisa hospitalini.
Chukua hatua kuanzia sasa kwa kuweka aibu pembeni na kuzungumza waziwazi na mume wako ili mpange ratiba ya pamoja ya kumuona daktari bingwa wa magonjwa ya wanawake (gynecologist). Acheni kusikiliza maneno ya watu wa mitaani wanaowakatisha tamaa, jengeni tabia ya kula vyakula safi vya asili, na mtunze amani ya ndoa yenu kila siku. Mungu anayewapa watoto wanadamu bado yuko macho, na kwa kufuata ushauri sahihi wa kitaalamu, milango ya baraka inaweza kufunguka na nyumba yenu ikajaa vicheko vya watoto mnaowasubiri kwa hamu kubwa.
