Kufuatilia dalili za mtu mwenye matatizo ya figo kunakusaidia kuona namna chujio lake la damu linavyoshindwa kutoa maji na sumu mwilini. Hali hii ikitokea, sumu hizo huanza kujirundika kwenye damu na kubadilisha afya ya mhusika taratibu. Watu wengi hawajui kuwa wagonjwa wa figo mara nyingi hawajitambui wenyewe mapema mpaka pale mtu wa pembeni anapogundua mabadiliko hayo. Kama una mzazi, mume, mke, au rafiki anayeanza kubadilika ghafla, jicho lako la uchunguzi linaweza kuokoa maisha yake kabla ugonjwa haujafikia hatua mbaya.
Katika jamii yetu ya Kitanzania, watu wengi huanza kuhisi uchovu na kupuuza wakidhani ni kazi ngumu za kila siku. Wengine hudhani ni malaria inayorudia au uchawi wa mtaani. Hapa barazani tutajadili alama saba za wazi unazoweza kuziona kwa mtu wa karibu ili umshauri kuwahi kituo cha afya mapema bila kupoteza muda.
Alama Saba za Kuchunguza Kuhusu Dalili za Mtu Mwenye Matatizo ya Figo
Figo zikianza kufeli, mwili huanza kutoa sauti ya maombi ya msaada kupitia muonekano wa nje. Mgonjwa mwenyewe anaweza asione mabadiliko haya kwa sababu anajizoea kila siku anapojitazama kwenye kioo. Hebu tuchunguze alama hizi saba ambazo wewe kama mdadisi unapaswa kuziangalia kwa makini sana.
1. Macho kuwa na mifuko na uso kuvimba asubuhi
Unapomwangalia mtu huyo asubuhi anapoamka kitandani, tazama uso wake kwa umakini. Mtu mwenye hitilafu kwenye figo mara nyingi huonekana akiwa na ngozi iliyojaa chini ya macho, kana kwamba ana mifuko midogo ya maji. Uso wake unaweza kuonekana mnene na wenye kung'aa kwa namna isiyo ya kawaida, tofauti kabisa na sura yake ya kawaida uliyoizoea.
Hali hii inatokea kwa sababu figo zinavujisha kiasi kikubwa cha protini kwenye mkojo badala ya kuitunza mwilini. Protini inapopungua kwenye damu, maji yanashindwa kubaki ndani ya mishipa na kuanza kuvuja kuelekea kwenye tishu laini za usoni. Ukiona mtu anavimba uso kila asubuhi na hali hiyo inapungua kidogo mchana anaposimama, hilo ni onyo la kwanza.
2. Miguu na vifundo kujaa maji na kuacha shimo ukibonyeza
Hii ndiyo alama rahisi zaidi kwa mtu yeyote wa kawaida kuigundua kwa macho. Chunguza miguu ya ndugu yako, hasa maeneo ya vifundo na sehemu ya juu ya unyayo. Utaona miguu hiyo imevimba kama mkate uliotiwa hamira, na mara nyingi atalalamika kwamba viatu vyake alivyovizoea havimtoshelezi tena au soksi zinamwacha na mistari mikubwa ya kubana.
Ili kuthibitisha udadisi wako, unaweza kumfanyia jaribio dogo na rahisi sana ukiwa naye sebuleni. Chukua kidole chako gumba, kisha bonyeza taratibu kwenye sehemu ya mbele ya muundi wa mguu wake au juu ya unyayo kwa sekunde tano, kisha ondoa kidole chako. Ikiwa kidole chako kikiacha bonde au shimo linalochukua sekunde kadhaa kurudi kawaida, basi mwili wake una mlundikano mkubwa wa maji (pitting edema).
Mlundikano huu unamaanisha kuwa figo zake zimeshindwa kusukuma maji ya ziada na chumvi nje ya mwili kwa njia ya mkojo. Maji hayo huvutwa na nguvu ya mvutano wa dunia kuelekea chini miguuni wakati anapokuwa amekaa au kusimama mchana kutwa.
3. Ngozi kuwa kavu sana na kuwasha bila sababu ya wazi
Mtu mwenye changamoto ya figo mara nyingi huonekana akijikuna mara kwa mara mikononi, mgongoni, na kifuani. Ngozi yake inaweza kuonekana kavu sana, yenye magamba meupe, na inayokosa ule unyevu asilia hata kama anapaka mafuta mazuri ya mgando. Muwasho huu hautokani na ukosefu wa usafi wala mzio wa sabuni, bali unaletwa na mlundikano wa madini ya fosforasi na sumu za mkojo (urea) zinazotua chini ya ngozi kwa sababu hazitolewi nje.
4. Mabadiliko ya rangi na kiasi cha mkojo
Uchunguzi mwingine unahusu jinsi mtu huyo anavyoingia msalani. Unaweza kugundua kuwa ananyanyuka mara nyingi sana usiku kwenda chooni kukojoa, tofauti na zamani alipokuwa akilala usiku kucha bila kuamka. Hii inatokea kwa sababu vichujio vya figo vimeharibika na vinashindwa kuzuia maji yasiende kwenye kibofu haraka.
Pia, ukipata nafasi ya kuona au akikuambia kuhusu mkojo wake, unaweza kusikia unatoa povu jingi sana linalofanana na povu la sabuni ya kufulia, ambalo halipotei hata akimwaga maji chooni. Povu hilo ni ushahidi wa protini inayomwagika. Wakati mwingine mkojo unaweza kubadilika rangi na kuwa mweusi kama chai ya rangi iliyokoza sana au kuwa na rangi ya damu.
5. Pumzi kutoa harufu mbaya kama ya mkojo au chuma
Unapokuwa unazungumza naye kwa ukaribu, unaweza kusikia pumzi yake inatoa harufu isiyo ya kawaida inayofanana na harufu ya amonia (kama ya mkojo uliochachuka) au harufu ya chuma. Mtu huyo pia anaweza kukuambia kuwa vyakula vyote anavyokula vinamsikia vibaya mdomoni kama vile anaweka vipande vya bati. Hali hii huwafanya wagonjwa wengi wakatae kula nyama au samaki kwa sababu wanazisikia zikiwa na ladha ya kuoza.
6. Kupoteza hamu ya kula na kichefuchefu kisichoisha
Mtu huyu ataanza kukataa milo yake aliyoipenda sana zamani kama ugali au wali. Atakula vijiko viwili au vitatu tu kisha ataweka kijiko pembeni akisema ameshiba au anajisikia tumbo kujaa gesi. Sumu zinapozidi kwenye damu, ubongo wake hupokea taarifa zinazomfanya apate kichefuchefu cha mara kwa mara na kutapika maji ya njano asubuhi.
Kutokana na kutokula kwa wiki kadhaa, utaona anaanza kukonda kwa kasi sana mikononi na usoni, wakati huo huo miguu na tumbo vinaendelea kujaa maji. Huu ni muonekano wa hatari unaopaswa kukuamsha wewe kama ndugu kuchukua hatua za dharura.
7. Uchovu mkubwa na kusinzia mchana kutwa
Figo zenye afya hutengeneza homoni maalum inayosaidia mwili kuzalisha damu nyekundu. Figo zikiumwa, uzalishaji wa damu unashuka sana na kusababisha upungufu mkubwa wa damu (anemia). Mtu huyu atakuwa mnyonge muda wote, atalala kwenye kochi hata baada ya kuamka kitandani, na akitembea hatua chache tu ataanza kuhema juu juu kama aliyekimbia mbio ndefu.
Maswali ya Kujiuliza Kabla ya Kumshauri Mgonjwa Kwenda Hospitali
Kabla hujaenda kumwambia ndugu yako maneno yanayoweza kumtia hofu, tuliza akili yako kwanza na ujiulize maswali haya manne ili uweze kumpa ushauri wenye hekima na upendo.
- Je, ana historia ya magonjwa ya kisukari au presha kwa muda mrefu? Magonjwa haya mawili ndiyo wauaji wakuu wa figo nchini Tanzania. Ikiwa mtu huyo ana presha au sukari na hajawahi kupima figo zake katika kipindi cha miezi sita iliyopita, hiyo ni sababu tosha ya kumsukuma kwenda maabara kwa ukaguzi wa kawaida.
- Je, uvimbe unaoonekana ulianza ghafla au ulikua taratibu? Uvimbe unaotokea taratibu kwa wiki kadhaa kwenye miguu yote miwili mara nyingi unahusiana na viungo vya ndani kama figo au moyo. Hii inakupa picha kuwa ugonjwa umeshakaa mwilini kwa muda na unahitaji vipimo vya damu na mkojo mara moja.
- Je, ana tabia ya kumeza dawa za maumivu bila maelekezo ya daktari? Watu wengi mitaani humeza vidonge vya diclofenac au panadol kila wanaposikia maumivu madogo ya mwili. Kumeza vidonge hivi kiholela kwa miezi mingi kunachoma seli za figo moja kwa moja, hivyo ni vizuri kuchunguza historia yake ya utumiaji dawa.
- Njia gani ya upole ninayoweza kuitumia kumshawishi bila kumshtua? Usiende kwa mtu ukamwambia "figo zako zimekufa." Hiyo itampandishia presha. Nenda kwa upendo na umwambie, "Nimeona miguu yako inajaa maji kidogo hivi karibuni, hebu twende zahanati tukapime afya ili ujue kinachosababisha na uwe na amani." Lugha nzuri inaleta ushirikiano.
Tafakari ya Mwisho na Mwelekeo Wako kwa Mgonjwa
Kujifunza na kutambua dalili za mtu mwenye matatizo ya figo ni zawadi kubwa sana unayoweza kuitoa kwa watu unaowapenda katika maisha yako. Ugonjwa huu mara nyingi huitwa 'muuaji wa kimya kimya' kwa sababu hauna maumivu makali sana ya kupiga kelele katika hatua zake za mwanzo, bali humaliza nguvu za mtu taratibu akiwa anajiona. Mtu wa karibu akiwa makini, anaweza kuona mabadiliko ya uso kuvimba, miguu kujaa maji, na pumzi kutoa harufu ya tofauti mapema kabisa kabla chujio hilo halijaharibika kwa asilimia mia moja. Chukua hatua leo kwa kumtazama ndugu yako kwa jicho la huruma na hekima; mshike mkono umpeleke kwenye kituo cha afya kilicho karibu kwa ajili ya vipimo rahisi vya mkojo na damu, kwani kitendo chako hicho cha udadisi kinaweza kuwa ndicho kitakachookoa uhai wake na kulinda amani ya familia yenu nzima daima.
