Kuelewa dalili za mtu mwenye upungufu wa maji mwilini kunasaidia kutambua ukame wa seli unaovuruga utendaji wa figo na damu. Maji yanapopungua, mwili unashindwa kutoa jasho na kusukuma sumu nje ipasavyo. Kama wewe au mwanao amekuwa na homa, anaharisha, au ameshinda juani bila kunywa maji, unapaswa kuwa makini sana. Hapa barazani tutajadili viashiria vyote kwa lugha nyepesi ili ujue namna ya kuokoa afya ya mpendwa wako leo.
Uchambuzi wa Dalili za Mtu Mwenye Upungufu wa Maji Mwilini
Zaidi ya nusu ya uzito wa mwili wa binadamu umeundwa na maji. Damu, misuli, ubongo na ngozi vyote vinahitaji maji ili kufanya kazi zake za kila siku bila kukwama. Maji yanapopotea kwa njia ya kutapika, jasho kali, au kuharisha, viungo vya ndani huanza kushtuka. Zifuatazo ni dalili saba kuu zinazoonyesha wazi kwamba mwili umeishiwa nishati hii ya maji na uko kwenye hatari.
1. Kiu kali isiyoisha na midomo kukauka magamba
Kiu ndiyo kengele ya kwanza kabisa ambayo ubongo huipiga pale unapoanza kugundua kuwa kiasi cha maji kwenye damu kimeshuka chini ya kiwango salama. Mtu anajisikia koo likiwa kavu sana kama lililopakwa mchanga, na anatamani kunywa maji kila baada ya sekunde chache bila kupata utulivu kamili wa kutosheka.
Mbali na kiu, ngozi ya midomo huanza kukakamaa, kunyauka, na kupasuka nyufa ndogondogo zinazoweza kutoa damu mtu anapojaribu kuongea au kutabasamu. Ulimi unapoteza uteute wake wa kawaida na unakuwa mkavu, mweupe, na mzito kiasi cha kumfanya mgonjwa apate shida kumeza mate au kutamka maneno kwa wepesi.
2. Mkojo kuwa mchache na wenye rangi ya njano iliyokoza sana
Kazi kuu ya figo ni kuchuja damu na kutoa uchafu kupitia mkojo. Mwili unapokosa maji, figo hufanya kazi ya dharura ya kubana kila tone la maji lililobaki ndani ili kulinda uhai wa moyo na ubongo. Hali hii inasababisha kiasi cha mkojo kinachozalishwa kupungua kwa kiasi kikubwa sana.
Mtu anaweza kukaa masaa nane hadi kumi na mawili bila kuhisi haja ya kwenda msalani. Na pale anapokojoa, anatoa mkojo kidogo sana ambao una rangi ya njano nzito inayofanana na mafuta ya kupikia au rangi ya chai iliyokoza. Pia mkojo huo huwa na harufu kali sana ya amonia inayochoma puani.
Kwa watu wenye afya njema wanaokunywa maji ya kutosha, mkojo unapaswa kuwa mweupe kama maji ya kawaida au wa njano hafifu sana. Ukiona rangi ya mkojo inazidi kuwa nyeusi au ya kahawia, hilo ni onyo tosha kuwa figo zako zinateseka kwa ukame na zinaweza kuacha kufanya kazi wakati wowote.
3. Macho kuzama ndani na kukosa machozi wakati wa kulia
Hii ni alama ya hatari sana inayowapata watoto wachanga na watu wazima waliopoteza maji mengi kutokana na ugonjwa wa kuhara au kutapika. Tishu laini zilizopo nyuma ya mboni ya jicho hupoteza unyevu wake wa asili na kufanya macho yaonekane yameingia ndani kabisa ya mashimo ya fuvu la kichwa. Mtu anapolia, machozi hayatoki hata kidogo kwa sababu tezi za machozi hazina maji ya kutengeneza majimaji hayo.
4. Ngozi kupoteza unyumbufu (Skin Turgor) ukiminya kwa vidole
Ngozi ya binadamu mwenye afya ina uwezo mkubwa wa kunyumbuka. Ukichukua ngozi ya juu ya mkono wako, ukaivuta juu kidogo kwa vidole vyako viwili na kuiachia, inarudi chini mara moja ndani ya sekunde moja bila kuacha alama yoyote ya mkunjo.
Kwa mtu aliyeishiwa maji mwilini, seli za ngozi yake zimelegea kutokana na kukauka kwa unyevu wa ndani. Ukivuta ngozi ya tumbo lake au ya mkono wake juu kisha ukaachia, inabaki imesimama kama hema dogo na inachukua sekunde kadhaa kuteremka chini taratibu sana. Hili ni jaribio rahisi ambalo wauguzi wa vituo vyetu vya afya hulitumia haraka kugundua kama mtoto amepungukiwa na maji hatari.
5. Mapigo ya moyo kwenda mbio na kupumua juu juu
Maji ndiyo yanayofanya damu iwe nyepesi na kutembea vizuri kwenye mishipa ya mwili mzima. Maji yakipungua, damu inakuwa nzito kama uji uliopoa na ujazo wake unashuka chini. Hali hii inalazimu moyo upige kwa kasi kubwa sana ya mfululizo ili kusukuma ile damu nzito ifike kwenye viungo muhimu vya mwili. Mtu anajisikia kifua kikidunda kwa nguvu hata akiwa amekaa kitandani bila kufanya kazi yoyote ngumu.
6. Kizunguzungu kikali na kuishiwa nguvu za kusimama
Shinikizo la damu (blood pressure) linaposhuka kutokana na uhaba wa maji, damu ya kutosha inashindwa kufika kwenye ubongo unaposimama ghafla kutoka kwenye kiti au kitandani. Mtu anapata kizunguzungu kikali, anaanza kuona giza machoni, na nyumba inaonekana kama inazunguka pande zote.
Miguu inakosa nguvu ya kubeba mwili, na misuli ya mapaja na mikono inaanza kukakamaa na kupata maumivu ya mikakamao (muscle cramps). Mgonjwa anashindwa hata kushika kikombe cha uji peke yake na anahitaji kushikiliwa ili asidondoke chini na kuumia kichwa.
7. Kuchanganyikiwa akili, usingizi mzito na kupoteza fahamu
Katika hatua ya mwisho na mbaya zaidi, ubongo unaathirika kwa ukosefu wa damu na oksijeni. Mtu anaanza kuongea maneno yasiyoeleweka, hatambui ndugu zake waliomzunguka, na anakuwa na usingizi mzito sana kiasi cha kushindwa kuamka hata ukimuita kwa sauti ya juu. Hii ni dharura kubwa inayotaka dripu ya haraka ya maji hospitalini kabla moyo haujasimama kufanya kazi.
Makosa ya Kawaida Ambayo Wengi Huyafanya Mtu Akipungukiwa na Maji
Mtu anapoishiwa maji ghafla nyumbani, watu wa karibu hujaribu kutoa misaada mbalimbali kwa nia njema, lakini mara nyingi hufanya makosa yanayozidisha hatari ya kifo. Zifuatazo ni njia mbaya unazopaswa kuziepuka kabisa kuanzia leo.
- Kumpa mgonjwa maji mengi ya baridi kwa mkupuo mmoja: Mtu mwenye kiu kali anapopewa gilasi tatu za maji ya baridi na akayanywa kwa pupa ndani ya sekunde chache, tumbo lake linashindwa kuyahifadhi. Misuli ya tumbo inashtuka na kusababisha atapike maji hayo yote mara moja. Mpe maji ya kawaida ya uvuguvugu kidogo kidogo, funda moja au mawili kila baada ya dakika tano ili yafyonzwe vizuri.
- Kutumia soda na vinywaji vyenye sukari nyingi: Kosa kubwa wanalofanya wazazi wengi ni kumnunulia mtoto mgonjwa soda baridi au juisi za boksi akiamini zitamrudishia nguvu haraka. Sukari nyingi iliyomo kwenye soda inavuta maji zaidi kutoka kwenye tishu za mwili kuelekea kwenye utumbo, jambo linalofanya mgonjwa aharishe zaidi na kupoteza maji mara mbili zaidi ya mwanzo. Tumia maji safi yasiyo na sukari kali.
- Kumpa mgonjwa chai ya rangi au kahawa: Chai na kahawa zina kemikali ya 'caffeine' ambayo huchochea figo kufanya kazi ya kutoa mkojo nje kwa kasi. Mtu aliyeishiwa maji akinywa chai kali, atalazimika kukojoa mara nyingi zaidi, na hivyo kuongeza ukame ndani ya mwili wake. Mpe maji ya kawaida au maji ya dafu safi yenye madini asilia.
- Kusubiri mpaka mtu apate kiu ndipo umpe maji: Watu wengi huamini kuwa mwili ukiwa hauna kiu basi uko salama. Ukweli ni kwamba, hisia ya kiu inapoanza kujitokeza, tayari mwili umeshapoteza asilimia mbili ya maji yake ya ndani. Weka utaratibu wa kunywa maji mara kwa mara siku nzima hata kama husikii kiu, hasa unapofanya kazi ngumu juani.
- Kupuuza mtoto mdogo mwenye utosi uliozama: Kwa watoto wachanga, eneo laini la juu ya kichwa (utosi) huwa tambarare. Mtoto anapopoteza maji, utosi huo unazama ndani kama bonde dogo. Ukiona utosi umezama chini, usikae nyumbani ukingojea uji upoe; hiyo ni ishara ya hatari inayotaka mtoto afikishwe zahanati ndani ya dakika chache kuwekewa dripu.
Tafakari ya Mwisho na Hatua Zako za Kulinda Mwili Wako
Kuelewa kwa kina dalili za mtu mwenye upungufu wa maji mwilini ni elimu ya msingi inayoweza kuokoa maisha ya familia yako bila kuingia gharama kubwa za matibabu. Maji ni uhai halisi; bila maji ya kutosha, mashine ya mwili wako inasimama kufanya kazi kama vile gari linavyozima injini yake ikikosa oili na maji ya rejeta. Usisubiri mpaka uone ngozi inakakamaa, mkojo unakuwa wa njano nzito, au macho yanazama ndani ndipo ukumbuke kunywa maji; jenga tabia ya kutembea na chupa yako ya maji safi popote unapoenda kwenye shughuli zako za kutwa nzima.
Chukua hatua kuanzia sasa hivi kwa kuhakikisha unakunywa angalau glasi nane za maji kila siku, hasa wakati huu wa jua kali na mabadiliko ya hali ya hewa. Ikiwa una mgonjwa nyumbani anayetapika au kuharisha mfululizo na anaonyesha dalili za kulegea na macho kuzama, usipoteze hata sekunde moja kwa majaribio ya kienyeji; mpe maji ya ORS mkononi na umkimbize kwenye kituo cha afya kilicho karibu nawe mara moja ili awekewe dripu ya maji na kupata tiba sahihi, na utakuwa umefanya tendo kubwa la kishujaa la kuokoa uhai wa mpendwa wako daima.
