Kuharisha damu ni dalili ya kuwepo kwa vidonda au maambukizi makali ya vijidudu ndani ya utumbo wako. Hali hii hutokea pale kuta za ndani za mfumo wa chakula zinapoumia na kuanza kuvuja damu. Damu hiyo huchanganyika na kinyesi cha maji na kutoka nje kwa kasi. Kama wewe au mwanao ameingia msalani na kuona kinyesi chenye damu, hofu inakujaza mara moja. Hapa barazani tutajadili kila chanzo kwa lugha nyepesi ili ujue hatua sahihi za kuchukua haraka.
Katika vituo vyetu vya afya nchini, hali hii inafahamika kama ugonjwa wa kuhara damu (dysentery). Tofauti na kuharisha kwa kawaida, uwepo wa damu unaashiria dharura inayoweza kukausha maji mwilini ndani ya masaa machache. Maji yakipungua sana, figo hushindwa kufanya kazi na maisha ya mgonjwa huingia hatarini. Kuelewa nini kimetokea tumboni kutakusaidia kuokoa maisha ya mpendwa wako bila kupoteza muda.
Je, kuharisha damu ni dalili ya nini?
Damu inayotoka inaweza kuwa nyekundu inayong'aa au nzito iliyochanganyika na uteute mweupe. Rangi na namna inavyotoka inamsaidia daktari kujua eneo lililoumia ndani ya tumbo lako. Zifuatazo ni sababu sita kuu zinazoeleza chanzo cha tatizo hili mwilini.
1. Maambukizi makali ya amiba kwenye utumbo (Amoebic Dysentery)
Amiba ni kimelea hatari anayeishi kwenye maji machafu au vyakula vilivyoandaliwa bila usafi. Kimelea huyu anapoingia tumboni, anachimba kuta za utumbo mpana kama mchwa anavyochimba mti. Uchimbaji huo unapasua mishipa midogo ya damu na kutengeneza vidonda vinavyovuja damu na kamasi.
Mgonjwa hupata maumivu makali ya kukata chini ya kitovu. Kila anapoenda chooni, anatoa haja ndogo sana ya majimaji yenye damu na anahisi haja haijaisha. Hali hii inahitaji vipimo vya maabara ili daktari aandike dawa sahihi za kuua vimelea hivyo.
2. Mashambulizi ya bakteria hatari kama Shigella
Hawa ni bakteria wanaoongoza kwa kuleta milipuko ya kuhara damu kwenye mitaa yetu. Wanapatikana sana kwenye vyakula vilivyotembelewa na nzi au maji ya visima yasiyochemshwa. Wanapoingia tumboni, wanazalisha sumu kali inayochoma na kumenya ngozi ya ndani ya utumbo wako.
Ugonjwa huu huanza ghafla kwa homa kali, mwili kutetemeka, na tumbo kubana kwa nguvu. Mgonjwa anaweza kuingia chooni zaidi ya mara kumi kwa siku moja tu. Kila akienda, anatoa kinyesi cha maji kilichojaa damu nyekundu na uteute mzito.
Watoto wadogo ndio wanaoathirika zaidi na bakteria hawa hatari. Mwili wa mtoto hupoteza maji kwa kasi kubwa sana kupitia njia hii. Kama asipopata msaada wa haraka, anaweza kuzimia kutokana na upungufu wa damu na maji mwilini.
3. Michubuko inayotokana na bawasiri ya ndani
Wakati mwingine mtu anaweza kuharisha kwa sababu ya chakula kuchafua tumbo, lakini akaona damu nyingi msalani. Hii hutokea kama tayari ana ugonjwa wa bawasiri ndani ya njia ya haja kubwa. Msukumo wa choo cha maji kinachotoka kwa kasi kinachubua mishipa hiyo iliyovimba na kufanya damu imwagike juu ya kinyesi bila kuwa na maumivu makali ya utumbo.
4. Ugonjwa wa kichocho cha tumbo (Schistosomiasis)
Kwa watu wanaoishi karibu na mito, mabwawa, au maziwa, kichocho ni chanzo kingine kikubwa cha tatizo hili. Minyoo ya kichocho hupenya kwenye ngozi ukiwa unaoga au kufua kwenye maji yaliyotuama. Minyoo hii hutaga mayai kwenye kuta za mishipa ya damu ya utumbo, na kusababisha majeraha yanayovuja damu kila unapojisaidia.
Tofauti na bakteria, kichocho hakileti maumivu ya ghafla ya kukata tumbo. Mgonjwa anaweza kuwa anaharisha damu kidogo kidogo kwa wiki kadhaa huku akikonda na tumbo kujaa gesi. Daktari akipima kinyesi atagundua mayai hayo na kutoa vidonge vya kuyeyusha minyoo hiyo mara moja.
5. Sumu kali ya vyakula vilivyoharibika (Food Poisoning)
Kula nyama ya ng'ombe isiyoiva, kuku aliyelala nje, au maziwa mabichi kunaweza kukuweka hatarini. Vyakula hivi vinapooza, vinazalisha bakteria wanaoharibu utumbo na kuleta sumu mwilini. Tumbo linaanza kuunguruma kwa fujo, kichefuchefu kinapanda, na unaanza kutapika huku ukiharisha kinyesi chenye madoa ya damu.
Mitaani kwetu, vyakula vinavyopikwa pembezoni mwa barabara zenye vumbi huchangia sana tatizo hili. Sumu inapoingia kwenye mfumo wa damu, mgonjwa anapata kizunguzungu na mwili kuishiwa nguvu kabisa. Hali hii inahitaji uangalizi ili kusafisha sumu hiyo kabla haijaleta madhara makubwa.
6. Vidonda vya tumbo vilivyopasuka (Bleeding Ulcers)
Mtu mwenye historia ya vidonda vya tumbo au utumbo anaweza kuvuja damu kwa ndani ikiwa vidonda hivyo vitachimbika zaidi. Damu hii inaposafiri umbali mrefu kupitia utumbo, inabadilika rangi kutokana na asidi ya tumbo. Mgonjwa atatoa kinyesi cha maji chenye rangi nyeusi kama lami iliyoyeyuka na chenye harufu kali sana ya mzoga.
| Chanzo Kikuu cha Damu | Dalili Nyingine Zinazoambatana Nayo | Hatua ya Kwanza Nyumbani | Lini Uende Hospitali |
|---|---|---|---|
| Amiba ya Utumbo | Tumbo kukata chini ya kitovu, hisia za haja kutokwisha. | Kunywa maji mengi ya ORS glasi moja kila baada ya choo. | Kama kinyesi kinaendelea kutoa damu baada ya masaa sita. |
| Bakteria wa Shigella | Homa kali, kutetemeka, kutapika, na mwili kuishiwa nguvu. | Weka maji ya sukari na chumvi, tuliza mwili kitandani. | Nenda mara moja; hii ni dharura inayohitaji dripu. |
| Sumu ya Chakula | Kichefuchefu, kizunguzungu, tumbo kujaa gesi na maumivu. | Kunywa maji ya uvuguvugu, usile vyakula vigumu. | Kama unatapika kila unachokunywa bila kubakiza kitu. |
| Kichocho cha Tumbo | Kupungukiwa na damu, kukonda, na ngozi kupauka. | Kula vyakula vyenye madini chuma kama mbogamboga. | Fika maabara kupima kinyesi ili upate dawa ya minyoo. |
Hatua za Haraka za Kuchukua Unapoona Damu Kwenye Choo
Unapojiona wewe au mwanao anatoa damu chooni, hupaswi kukaa na kusubiri mambo yajirekebishe yenyewe. Zifuatazo ni hatua tano za dharura za kuokoa maisha unazopaswa kuzichukua mara moja nyumbani kabla na wakati unaelekea hospitali.
- Kunywa maji ya ORS mara moja kuzuia upungufu wa maji: Hatari namba moja ya kuharisha ni mwili kukauka maji. Nunua pakiti ya ORS duka la dawa kwa Sh 500, koroga kwenye lita moja ya maji safi ya baridi yaliyochemshwa, kisha unywe glasi moja kila unapotoka msalani. Kama huna pakiti hiyo, chemsha lita moja ya maji, weka vijiko sita vya sukari na nusu kijiko cha chumvi, unywe kidogo kidogo kurejesha nguvu.
- Acha kabisa kumeza vidonge vya kuzuia kuharisha: Kosa kubwa wanalofanya watu wengi ni kukimbilia duka la dawa kununua vidonge vya kufunga choo. Kama ndani ya utumbo kuna bakteria hatari au sumu, dawa hizo zitazuia vijidudu hivyo visitoke nje. Matokeo yake, sumu hiyo itavuja na kuingia kwenye damu, jambo linaloweza kusababisha kifo cha ghafla. Acha mwili utoe uchafu huo huku ukiweka maji ya kutosha.
- Weka akiba ya sampuli ya choo kwenye chombo safi: Kabla hujaenda kituo cha afya, chukua kiasi kidogo cha kile kinyesi chenye damu ukiweke kwenye chupa ndogo safi yenye mfuniko. Hii itamsaidia mtaalamu wa maabara kuona vimelea hivyo mara moja chini ya darubini na kumpa daktari majibu sahihi ya kukuandikia dawa bila kubahatisha.
- Kula vyakula laini kama supu na uji mwepesi: Wakati utumbo una vidonda na michubuko, usile vyakula vigumu kama ugali wa dona, maharage, au chipsi zenye mafuta mengi. Kula uji mwepesi wa unga wa mchele, supu nyepesi ya kuku isiyo na viungo vikali, au ndizi mbivu zilizopondwa. Vyakula hivi ni rahisi kusagwa na havichubui kuta za tumbo.
- Kimbia kituo cha afya au hospitali ya wilaya: Kuharisha damu si jambo la kawaida la kutibu kwa mitishamba ya mtaani. Unahitaji kuonana na daktari akupime wingi wa damu, akuwekee dripu ya maji kama umezidiwa, na akupatie dawa sahihi za kuua vimelea hivyo. Beba kadi yako ya bima ya afya na uelekee zahanati mara moja.
Makosa ya Kawaida Ambayo Wengi Huyafanya na Namna ya Kujilinda
Kukosa elimu sahihi kumewafanya watu wengi kufanya makosa yanayogharimu maisha ya wapendwa wao. Kulingana na wauguzi wetu vituoni, haya ni makosa manne unayopaswa kuyaepuka kwa nguvu zako zote.
- Kunywa dawa za kienyeji kusafisha tumbo: Kuna imani potofu kwamba mtu akiharisha damu anapaswa kunywa mizizi mikali ili asafishe uchafu wote tumboni. Dawa hizi za kienyeji huchoma zaidi vidonda vilivyopo na kusababisha utumbo utoboke kabisa. Tumia dawa zilizothibitishwa na madaktari pekee.
- Kumlazimisha mgonjwa kula ugali au vyakula vizito: Mtu anapougua tumbo, anapoteza hamu ya kula. Kumshinikiza ale sahani nzima ya ugali kunazidisha kichefuchefu na kumfanya atapike kila kitu nje. Mpe chakula kidogo kidogo cha majimaji kila baada ya masaa mawili.
- Kusubiri hadi asubuhi wakati mtoto anaharisha usiku: Wazazi wengi huogopa kuamka usiku kwenda hospitali na kuamua kumpa mtoto vidonge vya kutuliza maumivu wakisubiri kupambazuke. Mtoto mdogo anaweza kupoteza maji yote mwilini ndani ya masaa manne tu na kupoteza maisha akiwa kitandani. Ugonjwa huu hauna cha mchana wala usiku; nenda hospitali mara moja.
- Kununua antibayotiki kiholela bila kupima maabara: Kuingia duka la dawa na kuomba vidonge vyovyote vya kutibu kuharisha ni hatari. Kama ugonjwa unasababishwa na amiba halafu wewe ukameza dawa ya bakteria, ugonjwa hautaondoka bali utazidi kuwa mkali. Ni lazima kinyesi kipimwe kwanza ili ujue unashambulia adui gani.
Tafakari ya Mwisho na Hatua Zako kwa Ajili ya Afya
Kujua kuharisha damu ni dalili ya nini mwilini mwako ni ngao kubwa sana inayoweza kuokoa maisha yako na ya wale unaowapenda ndani ya familia. Damu inapotoka sehemu ya haja kubwa, mwili wako unakutumia ujumbe mzito kwamba kuna majeraha ya ndani yanayohitaji msaada wa haraka wa wataalamu wa afya. Usiruhusu aibu, uvivu, au ushauri potofu wa mitaani ukufanye ukawie nyumbani ukiamini tatizo litaisha lenyewe kesho. Anza sasa hivi kwa kuunywa mchanganyiko wa maji ya chumvi na sukari ili kuulinda mwili usikauke, kisha mshike mkono mgonjwa wako umpeleke kwenye zahanati au hospitali iliyo karibu nawe ili apate vipimo na tiba stahiki, na Mwenyezi Mungu atawajalia afya njema na amani tele ndani ya nyumba yenu.
