Jinsi ya kuanzisha kampuni ya mabasi na kupata faida

Kuwa na ndoto ya kumiliki usafiri wa abiria kunahitaji kuelewa jinsi ya kuanzisha kampuni ya mabasi kama mpango mkakati wa kibiashara unaohusisha ununuzi wa vyombo vya usafiri, kupata leseni za usafirishaji, na kusimamia njia za safari kwa faida. Biashara hii ya usafirishaji nchini Tanzania ni miongoni mwa sekta zinazoingiza mamilioni ya fedha kila siku kwa sababu mamilioni ya watu wanasafiri kutoka mkoa mmoja kwenda mwingine kwa ajili ya biashara, kilimo, na kutembelea familia. Kama wewe ni mwekezaji mwenye mtaji, au mjasiriamali unayejipanga taratibu kuanza na basi moja au mawili, jambo hili linawezekana kabisa ikiwa utafuata misingi sahihi ya kisheria na usimamizi wa fedha.

Kulingana na wataalamu wa sekta ya usafirishaji na mamlaka ya udhibiti wa usafiri ardhini (LATRA), mafanikio ya biashara ya mabasi hayatokani tu na kuwa na mabasi mapya yanayong'aa, bali yanategemea sana nidhamu ya uendeshaji, uaminifu kwa abiria, na utunzaji mzuri wa vyombo barabarani. Katika mazingira yetu ya sasa ambapo stendi kubwa za kisasa kama stendi kuu ya Magufuli jijini Dar es Salaam zimejengwa, fursa za kupata abiria ziko wazi kwa mtu yeyote anayejua namna ya kutoa huduma bora. Hapa tutakaa pamoja barazani, tuchambue hatua kwa hatua kwa lugha nyepesi kabisa ili uweze kuanza safari yako bila kupoteza mtaji wako.

Mwongozo wa vitendo kuhusu kuanzisha kampuni ya mabasi

Kufungua kampuni ya usafirishaji si jambo la kukurupuka ndani ya siku moja. Unahitaji kufuata utaratibu unaotambulika kisheria ili mabasi yako yafanye kazi bila kusumbuliwa na askari wa usalama barabarani wala mamlaka za mapato. Hebu tuangalie hatua nane za msingi unazopaswa kuzifuata kwa umakini mkubwa.

1. Kufanya utafiti wa kina wa njia na abiria (Route Survey)

Kabla hujanunua basi lolote, unapaswa kujua ni wapi basi lako litakuwa linafanya kazi. Njia kama Dar es Salaam kwenda Mwanza, Mbeya, au Arusha zina abiria wengi sana, lakini pia zina ushindani mkubwa wa makampuni makongwe yaliyojijengea jina kwa miaka mingi. Wakati mwingine, unaweza kupata faida kubwa zaidi kwa kupeleka basi lako kwenye njia za mikoa ya pembezoni au njia zinazounganisha mikoa bila kupitia Dar es Salaam, kama vile Dodoma kwenda Kigoma au Mbeya kwenda Tunduma.

Utafiti wako unapaswa kuangalia ubora wa barabara, idadi ya watu wanaosafiri kila siku, nauli inayotozwa na wengine, na maeneo mazuri ya kusimama kupata chakula cha mchana. Kujua mambo haya kutakusaidia kuchagua aina sahihi ya basi linaloweza kuhimili milima, vumbi, au joto kali la njia hiyo bila kuharibika kila wiki.

2. Kusajili kampuni rasmi kupitia wakala wa usajili (BRELA)

Huwezi kuanzisha biashara kubwa kama hii ukiwa kama mtu binafsi bila kuwa na kampuni iliyosajiliwa kisheria. Unatakiwa kuingia kwenye mfumo wa mtandao wa BRELA na kusajili kampuni yenye ukomo wa hisa (Limited Company). Chagua jina zuri, fupi, na rahisi kukumbukwa na abiria mtaani, kisha andaa katiba ya kampuni inayoonyesha wakurugenzi na wanahisa wake.

3. Kuandaa mtaji na kununua mabasi sahihi

Mtaji ndio uti wa mgongo wa biashara hii. Basi jipya la kisasa lenye uwezo wa kubeba abiria hamsini hadi sitini linaweza kugharimu kuanzia Sh milioni 250 hadi Sh milioni 450 kutegemeana na chapa unayochagua, kama vile Yutong, Scania, au Zhongtong. Kama huna pesa taslimu za kununua mabasi matatu au manne kwa mkupuo, unaweza kutoa asilimia thelathini ya mtaji kisha benki au taasisi za kifedha zikakukopesha kiasi kilichobaki kupitia utaratibu wa mikopo ya kibiashara (Asset Financing).

Pia, wajasiriamali wengi wanaoanza maisha ya biashara huchagua kununua mabasi yaliyotumika kidogo (used) lakini yaliyo katika hali nzuri kwa Sh milioni 90 hadi Sh milioni 150. Hii ni njia nzuri ya kuanza taratibu huku ukijifunza changamoto za njia kabla hujaingia kwenye madeni makubwa ya mabenki.

Unaponunua basi, hakikisha unachagua mfumo wa injini na gia unaoeleweka vizuri na mafundi wetu wa Kitanzania. Chagua basi ambalo vipuri vyake vinapatikana kwa urahisi kwenye maduka ya Kariakoo au mikoani ili chombo chako kisilale gereji wiki nzima kikisubiri pampu au tairi kutoka nje ya nchi.

4. Kupata leseni na vibali kutoka mamlaka ya usafiri (LATRA)

Mamlaka ya Udhibiti wa Usafiri Ardhini (LATRA) ndiyo yenye kauli ya mwisho kuhusu nani anaruhusiwa kubeba abiria barabarani. Baada ya mabasi yako kuwa tayari, unatakiwa kuwasilisha maombi ya leseni ya njia (Route Permit). Maafisa wa LATRA watakagua basi lako kuona kama lina viti vizuri vyenye mikanda ya usalama, vizima moto, vioo vya dharura, na kifaa cha kuzuia mwendo kasi (Speed Governor) kisichozidi kilomita themanini na tano kwa saa.

Pia, utalazimika kufunga mfumo wa kidijitali wa kufuatilia basi (VTS - Vehicle Tracking System) unaounganishwa moja kwa moja na mifumo ya LATRA na polisi wa usalama barabarani. Mfumo huu unawawezesha kuona wapi basi lilipo na mwendokasi wake muda wote ili kulinda usalama wa abiria.

5. Kukata bima kubwa ya vyombo na abiria (Comprehensive Insurance)

Ajali barabarani hazina taarifa, na zikitokea zinaweza kufuta mtaji wako wote ndani ya sekunde chache. Ni sharti la kisheria na la kiusalama kukata bima kubwa (Comprehensive) kwa kila basi lako. Bima hii inalinda chombo chenyewe kikipata ajali, inalipa fidia kwa abiria walioumia au kupoteza maisha, na inalipa mali za watu wengine zilizoharibiwa barabarani.

6. Kuajiri madereva na wahudumu wenye nidhamu ya juu

Uhai wa biashara yako ya usafirishaji upo mikononi mwa madereva unaowaweka kwenye usukani. Dereva mlevi, mkorofi, au anayependa kushindana barabarani ataharibu basi lako kwa miezi sita tu na kukuingiza kwenye kesi za polisi. Tafuta madereva wenye leseni daraja husika (Class C) ambao wamepitia mafunzo maalum ya udereva wa kiulinzi kutoka chuo cha taifa cha usafirishaji (NIT).

Mbali na madereva, wahudumu wa ndani ya basi (kondakta na makondakta wa kike) wanapaswa kuwa na lugha nzuri kwa wateja. Kauli chafu za wahudumu kwa abiria zinaweza kuua sifa ya kampuni yako kwa kasi sana. Wape mafunzo ya ukarimu na jinsi ya kuwasaidia wazee, watoto, na wagonjwa wanaosafiri kwenye gari lako.

7. Kuweka mfumo wa tiketi mtandao na ofisi za stendi

Siku hizi za kidijitali, abiria hawataki tena usumbufu wa kupigwa bei au kuvutwa mashati na wapiga debe stendi. Weka mfumo wa kisasa wa kutoa tiketi za kielektroniki (E-Ticketing) unaomruhusu mteja kukata tiketi mwenyewe kupitia simu yake kwa kutumia M-Pesa, Tigo Pesa, au Airtel Money. Fungua ofisi ndogo, safi, na zenye wahudumu wanaoeleweka kwenye stendi kuu za miji unayopeleka mabasi yako ili kujenga heshima ya chapa yako.

8. Kusimamia matengenezo ya mara kwa mara na ufuatiliaji wa mafuta

Basi la abiria linafanya kazi ngumu sana ya kukimbia kilomita mia nane hadi elfu moja kila siku. Ukiruhusu basi litembee na oili chafu au tairi zilizopasuka nyuzi, utajikuta unalala barabarani kila mara na kuharibu ratiba za abiria. Tenga karakana nzuri au ingia mkataba na gereji ya kuaminika kwa ajili ya kufanya ukaguzi wa kina kila basi linaporudi kutoka safarini.

Pia, eneo la mafuta linahitaji usimamizi mkali sana. Mafuta ya dizeli huchukua sehemu kubwa ya mapato ya kila safari. Madereva au mafundi wasio waaminifu wanaweza kuiba mafuta na kusababisha kampuni kujiendesha kwa hasara. Weka mifumo ya kompyuta inayopima kiwango halisi cha mafuta kilichopo kwenye tenki ili uone kila tone linapotumika.

Kumbuka kuweka akiba maalum ya dharura benki inayotokana na faida ya kila siku. Akiba hii itakusaidia kununua seti mpya za tairi (ambazo hubadilishwa kila baada ya miezi michache) bila kutetereka kifedha, na kulipa ada za leseni za kila mwaka bila kusimamisha shughuli za usafirishaji.

Makosa ya kawaida ambayo wengi huyafanya na namna ya kujilinda

Wafanyabiashara wengi wameingia kwenye sekta hii wakiwa na mamilioni ya pesa lakini wakatoka mikono mitupu ndani ya miaka mitatu tu kutokana na makosa yanayoweza kuepukika. Zifuatazo ni changamoto unazopaswa kuziangalia kwa umakini sana.

• Kutegemea taarifa za kuambiwa badala ya mifumo ya kompyuta: Wamiliki wengi hawapendi kukaa kwenye biashara zao, wanawaachia madereva na makondakta wakusanye pesa taslimu na kuwaletea hesabu za mdomo jioni. Mfumo huu unakualika kuibiwa kirahisi sana. Tumia mifumo ya kielektroniki inayoingiza pesa zote moja kwa moja kwenye akaunti ya benki ya kampuni.
• Kupuuza kubadilisha tairi kwa wakati: Tairi za basi ni ghali, tairi moja nzuri inaweza kugharimu Sh 600,000 hadi Sh 900,000. Wamiliki wengine huacha tairi zikiisha mpaka nyuzi zikaonekana nje kwa nia ya kuokoa pesa. Hili ni kosa linalosababisha kupasuka kwa tairi safarini, kupinduka kwa basi, na kupoteza maisha ya watu wasio na hatia.
• Kununua mabasi ya aina tofauti tofauti ndani ya kampuni moja: Kuwa na basi moja la Scania, lingine Yutong, na lingine Hino kunakupa ugumu mkubwa wa uendeshaji. Utalazimika kutafuta mafundi watatu tofauti na kuweka stoo ya vipuri vya aina tatu tofauti. Chagua aina moja ya injini na muundo ili iwe rahisi kununua vipuri kwa wingi na kupata punguzo la bei.
• Kuendesha biashara bila mkataba wa matengenezo (Service Contract): Mabasi yanahitaji kufanyiwa matengenezo kinga (preventive maintenance) kabla hayajaharibika katikati ya pori. Kuacha basi liendelee na safari likiwa na milio ya ajabu kunaleta uharibifu mkubwa wa injini unaoweza kugharimu mamilioni ya shilingi kutengeneza.
• Kushindana nauli na makampuni makubwa kwa hasara: Makampuni makubwa yana mabasi hamsini, hivyo yanaweza kushusha nauli ili kukuua wewe mwenye mabasi mawili. Usiingie kwenye mtego wa kushusha bei chini ya gharama zako za uendeshaji. Shindana kwa kutoa huduma bora, usafi wa vyoo vya ndani ya basi, ukarimu, na kutunza muda wa kuondoka na kufika.

Hatua za kwanza za vitendo unazoweza kuchukua kuanzia leo

Kama umepata hamasa na unaona sekta hii inakufaa, huna haja ya kukaa tu na mawazo kichwani. Kuna hatua ndogondogo unazoweza kuzianza leo hii hata kabla hujapata fedha zote za kununua basi mkononi mwako.

1. Tembelea stendi kubwa za mabasi ukae kama mwanafunzi

Tenga siku mbili au tatu mwishoni mwa wiki, vaa nguo za kawaida, nenda kwenye stendi kuu ya mabasi iliyo karibu nawe kuanzia saa kumi na moja alfajiri. Tazama mabasi yanavyoingia na kuondoka, sikiliza malalamiko ya abiria, tazama makampuni gani yanajaza watu kwa haraka na kwanini. Uchunguzi huu wa macho utakupa elimu ya vitendo ambayo huwezi kuipata kwenye kitabu chochote cha chuo kikuu.

2. Andika mpango wa biashara unaoonyesha mahesabu halisi (Business Plan)

Kaa chini na kalamu yako, piga mahesabu ya gharama za mafuta kwa safari moja kutoka kituo A kwenda kituo B. Weka gharama za posho za dereva na kondakta, ushuru wa stendi, chakula, tairi, na uchakavu wa gari. Kisha linganisha na mapato ya nauli kwa idadi ya viti vilivyopo. Ukiona namba zinakataa na hazileti faida nzuri, rekebisha njia unayotaka kwenda kabla hujaweka pesa zako kwenye hatari.

3. Zungumza na maafisa wa mikopo wa mabenki yanayofadhili vyombo

Tembelea benki mbalimbali nchini zinazotoa mikopo ya ununuzi wa magari ya biashara. Waulize vigezo vyao, riba wanayotoza, na wanahitaji wewe uwe na mtaji kiasi gani kwanza kabla hawajakuongezea. Kujua masharti ya benki mapema kutakusaidia kupanga akiba yako vizuri na kuepuka kukwama katikati ya mradi.

4. Jenga mtandao wa marafiki na wamiliki wa vyombo vya usafiri

Tafuta wafanyabiashara waliopo kwenye vyama vya wamiliki wa mabasi nchini (kama TABOA). Jiunge nao, sikiliza changamoto zao za kisera, masuala ya kodi za serikali, na mabadiliko ya bei za mafuta. Ukiwa ndani ya mtandao wa wazoefu, watakupa siri za kuepuka matapeli wa vipuri na kukuelekeza njia zenye abiria wengi ambazo hazina ushindani mkali.

Kuweka maarifa haya ya biashara katika matendo

Kuingia kwenye biashara ya usafirishaji wa abiria ni uamuzi mkubwa wa kishujaa unaoweza kubadilisha maisha yako na kutoa ajira kwa vijana wengi nchini Tanzania. Kama tulivyoona katika mwongozo huu, jambo la msingi zaidi si ukubwa wa mtaji pekee, bali ni uwezo wako wa kusimamia mapato, kuheshimu sheria za LATRA, na kuwathamini wateja wako wanaokupatia ridhiki kila siku. Nidhamu ya fedha na matunzo bora ya gari ndiyo ngao yako ya kufika mbali.

Chukua hatua leo kwa kuanza kufanya utafiti wa njia unazozipenda, kuweka akiba zako vizuri, na kujifunza kutoka kwa wale waliotangulia. Safari ya kumiliki basi lako la kwanza inaanza na uamuzi mmoja mdogo wa kuthubutu kufungua kampuni yako na kupanga mipango yako kimaandishi. Nakutakia mafanikio mema katika maono yako ya kuwa mmiliki mkubwa wa mabasi yatakayohudumia taifa letu kwa uaminifu, amani, na usalama barabarani.