Dalili za Mtu Kukata Roho: Mambo Muhimu ya Kujua

Dalili za mtu kukata roho ni mabadiliko ya kiasili ya kimwili na kisaikolojia yanayotokea pale mifumo muhimu ya mwili, kama vile moyo, mapafu, na ubongo, inapoanza kupunguza kasi na hatimaye kusimama kabisa kufanya kazi. Kukabiliana na nyakati za mwisho za maisha ya mpendwa wetu ni moja ya vipindi vigumu sana vinavyoleta majonzi makubwa kwa familia yoyote ile. Hata hivyo, kuelewa viashiria hivi kibaolojia kunasaidia kuondoa hofu, huku kukiipa familia nafasi ya kujiandaa kisaikolojia na kutoa faraja ya mwisho kwa heshima na upendo wote unaostahili.

Katika mazingira yetu ya Kitanzania, kuanzia vijijini hadi mijini, kifo mara nyingi huzungukwa na imani nyingi, baadhi zikiwa za kweli na nyingine za kufikirika. Wakati mwingine, kuona mabadiliko haya kunawafanya wanafamilia kuchanganyikiwa na kutafuta waganga wa kienyeji wakidhani mpendwa wao anarogwa, kumbe ni mchakato wa asili wa mwili kuelekea ukingoni. Basi, hebu tuchukulie kwamba tumekaa pamoja barazani, kama ndugu anayekutakia amani ya moyo na ufahamu wa kweli; nikufafanulie kwa lugha nyepesi, ya heshima na faraja mambo haya yanayotokea katika hatua za mwisho za safari yetu hapa duniani.

Mabadiliko ya Kimwili Yanayoonyesha Dalili za Mtu Kukata Roho

Mwili unapokaribia mwisho wa safari yake, huanza kuzima mifumo yake mbalimbali taratibu, sawa na nyumba inayozimwa taa chumba kimoja baada ya kingine. Wataalamu wa afya wamebainisha ishara hizi zifuatazo zinazotokea siku chache au saa chache kabla ya kifo.

1. Kubadilika kwa Mfumo wa Upumuaji

Hii ni moja ya dalili inayoonekana wazi kabisa na kuwashtua sana walezi walio karibu. Mgonjwa anapoikaribia hatua ya mwisho, upumuaji wake unabadilika na kutokuwa na mpangilio maalum. Wakati mwingine anaweza kuvuta pumzi kwa haraka haraka sana, kisha akafuatiwa na ukimya wa sekunde kadhaa (hadi sekunde 20) ambapo anaonekana kama hapumui kabisa, kisha anaanza tena. Hali hii inajulikana kitaalamu kama 'Cheyne-Stokes respiration'.

Pia, kutokana na mwili kushindwa kumeza mate au kukohoa majimaji yanayojikusanya kooni, utasikia sauti kama ya mkoromo au maji yanayochemka (death rattle) kila mgonjwa anapovuta pumzi. Hali hii huwaogopesha sana wanafamilia wakidhani mgonjwa anapata maumivu makali ya kukabwa, lakini ukweli ni kwamba katika hatua hii, mgonjwa hahisi maumivu hayo kwa sababu ufahamu wake umeshapungua sana.

2. Mwili Kuwa Baridi na Rangi ya Ngozi Kubadilika

Moyo unapoanza kupoteza nguvu ya kusukuma damu kwa kasi, unaamua kuokoa damu iliyobaki na kuipeleka kwenye viungo vya ndani vilivyo muhimu sana (kama ubongo na mapafu), na hivyo kuondoa msukumo wa damu kwenye ngozi, mikono, na miguu.

Matokeo yake, utagundua kwamba unapomshika mgonjwa kwenye vidole vya mikono au miguu, anakuwa baridi sana. Pia, rangi ya ngozi yake huanza kupauka na kuwa kama ina mabaka mabaka ya rangi ya zambarau au bluu iliyofifia, hasa kwenye kucha na midomo. Hii ni ishara ya kibaolojia kwamba mzunguko wa damu unaelekea kusimama.

3. Kushindwa Kula na Kunywa Maji

Kadiri siku zinavyosonga kuelekea mwishoni, mwili wa mgonjwa unakosa kabisa hitaji la chakula na maji kwa sababu hauna tena nguvu ya kusaga chakula hicho (kimetaboliki inasimama). Mgonjwa atakataa chakula anachokipenda sana na hata akijaribu kunywa maji, atashindwa kuyameza na yanaweza kumkaba.

Wanafamilia wengi huumia sana kuona mpendwa wao hali, na hujitahidi kumlazimisha kwa kumpa uji kwa kijiko. Wataalamu wanashauri kutomlazimisha kula, kwani chakula hicho kinaweza kuelekea kwenye mapafu na kumsababishia shida kubwa zaidi ya kupumua. Badala yake, tumia pamba safi iliyolowanishwa kwa maji kumpaka kwenye midomo yake inayokauka ili kumpa faraja.

4. Kulala kwa Muda Mrefu na Kukosa Nguvu

Mgonjwa aliye katika siku zake za mwisho atatumia muda wake mwingi akiwa amelala na atashindwa hata kufumbua macho yake au kuzungumza. Nishati yote ya mwili imekwisha, hivyo hata kitendo cha kuinua mkono kumshika mtu kinakuwa kazi ngumu sana kwake. Usingizi huu unazidi kuwa mzito kiasi kwamba inaweza kuwa vigumu sana kumuamsha.

5. Kupungua kwa Mkojo na Kubadilika Rangi

Kwa kuwa mgonjwa hanywi tena maji na figo zake zinaanza kushindwa kufanya kazi ya kuchuja uchafu, kiasi cha mkojo anachokitoa kinapungua sana. Mkojo ule kidogo unaotoka huwa na rangi ya kahawia iliyokolea au nyekundu kutokana na kuwa mzito sana. Hii ni ishara inayoonyesha figo zimesimama kufanya kazi zake za asili.

6. Mabadiliko ya Ufahamu na Kuchanganyikiwa

Kutokana na ukosefu wa oksijeni ya kutosha kwenye ubongo, mgonjwa anaweza kupata mabadiliko ya ufahamu. Anaweza kuanza kuongea mambo yasiyoeleweka, kuwaita watu waliofariki zamani kama vile wazazi wake au marafiki zake, na wakati mwingine anaweza kuonekana anazungumza na watu wasioonekana chumbani.

Katika jamii zetu, hali hii mara nyingi huhusishwa na mambo ya kiroho kwamba mgonjwa "anaona malaika" au "anakaribishwa na waliotangulia." Licha ya maelezo ya kisayansi, hali hii ni ya kawaida na inapaswa kuchukuliwa kwa utulivu bila kumkatisha au kumbishia mgonjwa. Msikilize tu kwa upendo na umshike mkono wake kumpa hisia za usalama.

7. Misuli Kulegea Kabisa (Loss of Muscle Control)

Katika saa za mwisho kabisa, misuli yote ya mwili inalegea. Hili linajumuisha misuli inayozuia haja ndogo na haja kubwa. Mgonjwa anaweza kujikojolea au kupata haja kubwa bila kujitambua. Hii ndiyo sababu wauguzi hospitalini huwashauri wanafamilia kuweka nepi za watu wazima (pampers) au shuka maalum (macintosh) ili kuendelea kutunza usafi na heshima ya mgonjwa hadi dakika ya mwisho.

Makosa ya Kawaida Ambayo Wanafamilia Huyafanya

Katika kipindi hiki cha majonzi na taharuki, upendo wetu kwa mgonjwa unaweza kutusukuma kufanya mambo ambayo yanazidisha maumivu au kukosa utulivu ndani ya chumba. Wataalamu wa afya wanaonya dhidi ya makosa haya:

• Kulia na kupiga kelele kwa nguvu mbele ya mgonjwa: Ni kawaida kuumia, lakini kupiga kelele na kulia kwa sauti kubwa kando ya kitanda chake kunamuongezea mgonjwa msongo wa mawazo na hofu. Wataalamu wanasema hisia ya kusikia ndiyo hisia ya mwisho kupotea kwa binadamu, hivyo anasikia kila mnachokisema. Tulizeni sauti na mzungumze naye maneno ya amani.
• Kumlazimisha ale au kunywa dawa za mitishamba: Wakati mwili umekataa kupokea chakula kwa sababu unaelekea ukingoni, kumlazimisha kunywa uji au dawa za asili ili apone ni kumtesa. Mpe amani badala ya kumkaba na vitu ambavyo mwili wake hauwezi kuvitumia tena.
• Kubishana na mgonjwa anapowaita watu waliokufa: Ikiwa anasema "Namuona mama ananiita" huku mama yake alifariki miaka kumi iliyopita, usimwambie "Unachanganyikiwa, mama ameshakufa." Hili litamchanganya zaidi. Kubaliana naye kwa upole na umwambie yuko salama.
• Kujadili mambo ya mirathi au ugomvi chumbani kwake: Watu wengine huanza kujadili nani atachukua nini au kugombana mbele ya mgonjwa aliye mahututi. Huu ni ukosefu wa heshima unaomkosesha mgonjwa utulivu wa kiroho anaouhitaji sana wakati huu wa kuondoka. Zungumzeni mambo mazuri ya upendo mbele yake.

Hatua Muhimu za Kumpa Mpendwa Wako Faraja Nyakati za Mwisho

Ingawa hatuwezi kuzuia kifo kinapofika wakati wake kulingana na mapenzi ya Mungu, tunaweza kufanya safari hii ya mwisho iwe ya heshima, upendo, na amani. Hizi ni hatua muhimu unazoweza kuzichukua:

• Endelea kumgusa na kumshika mkono: Guso la upendo lina nguvu kubwa sana ya kuponya hofu. Mshike mkono wake kwa upole, mpanguse jasho usoni mwake kwa kitambaa safi, na umpake mafuta laini mikononi mwake. Hili linampa uhakika kwamba yuko mikononi mwa watu wanaompenda.
• Sema maneno ya kumsamehe na kumuaga: Kama mna tofauti au mliwahi kugombana naye huko nyuma, huu ndio wakati wa kumsamehe na kumwomba msamaha kwa maneno matamu. Mwambie maneno kama, "Tunakupenda sana, usijali kuhusu sisi tutakuwa sawa, tunakushukuru kwa yote uliyotufanyia." Maneno haya yanaondoa mzigo mzito rohoni mwake.
• Mpe huduma za kiroho kulingana na imani yake: Kama ni Mkristo, mwite kiongozi wa dini (kama padri au mchungaji) aje amuombee sala za mwisho na kumfariji. Kama ni Mwislamu, msomeeni Quran karibu naye na kumpa matumaini ya rehma za Mwenyezi Mungu. Chakula cha kiroho kinampa amani isiyoelezeka.
• Tengeneza mazingira ya utulivu chumbani: Punguza mwanga mkali wa taa chumbani, zima runinga au redio zinazopiga kelele, na uruhusu upepo safi uingie. Weka mazingira safi na yenye utulivu mkubwa yanayoheshimu ukubwa wa tukio hilo.

Maswali Ambayo Wanafamilia Hujiuliza Mara kwa Mara

Ni asili ya kibinadamu kutafuta majibu wakati wa machungu. Haya ni baadhi ya maswali ambayo wazazi au ndugu hujiuliza wanapomhudumia mgonjwa aliye kitandani:

• Je, mgonjwa anasikia maumivu makali sana anapokata roho? Madaktari wanaeleza kuwa katika hatua za mwisho kabisa, ubongo hutoa kemikali za asili zinazotuliza maumivu (endorphins). Mgonjwa anakuwa katika hali ya nusu kaputi na mara nyingi hasikii maumivu makali kama tunavyofikiria, isipokuwa tu akionyesha kukunja uso kwa nguvu.
• Inachukua muda gani kutoka kuanza kwa dalili hadi kifo? Hakuna muda maalum. Kwa baadhi ya watu, mchakato huu unaweza kuchukua siku kadhaa au wiki moja, lakini kwa wengine unaweza kuchukua saa chache tu. Inategemea asili ya ugonjwa wake na nguvu ya mwili wake.
• Nijuaje kama kweli ameshafariki? Dalili za wazi za kifo ni pamoja na kukoma kabisa kwa pumzi, moyo kuacha kupiga, mwili kulegea kabisa, macho kubaki wazi na kutotoa majibu yoyote ukimulika mwanga (kama tochi), na kidevu kushuka chini. Ikitokea hivyo, mthibitishe na mtaalamu wa afya.

Neno la Mwisho Kuhusu Faraja na Heshima kwa Wapendwa Wetu

Kuelewa kwa kina dalili za mtu kukata roho ni ufunguo muhimu unaoondoa hofu na kutupa nafasi ya kutoa huduma ya upendo kwa wapendwa wetu katika saa zao za mwisho. Kama tulivyojadili, mabadiliko ya kupumua, kushindwa kula, na mwili kuwa baridi sio ishara za kuteseka, bali ni mchakato wa asili wa mwili kuelekea kwenye mapumziko yake ya kudumu.

Kama ndugu na mshauri wako ninayekupa pole kwa magumu unayopitia, ninakusihi utumie maarifa haya kuwa daraja la amani kwenye familia yako. Badala ya kulia kwa kukata tamaa na kuzidisha hofu ndani ya chumba, geuza machozi yako kuwa nguvu ya kumshika mkono mpendwa wako, kumsomea sala nzuri, na kumshukuru kwa maisha mliyoshiriki pamoja. Nyakati za mwisho ni nyakati takatifu zinazohitaji utulivu, msamaha, na heshima ya hali ya juu. Mungu awape nguvu, faraja, na ustahimilivu wewe na familia yako yote katika kipindi hiki cha majonzi!