Kutapika ni dalili ya nini mwilini? Na lini uende hospitali

Kutokea kwa hali ya kutapika ni dalili ya nini mwilini inafafanuliwa kama njia ya dharura ya mfumo wa mmeng'enyo wa chakula kutoa nje vitu visivyohitajika tumboni kupitia mdomoni kutokana na maambukizi, sumu ya chakula, au maradhi mengine ya ndani. Kitendo hiki hutokea pale ubongo unapotuma ujumbe wa ghafla kwenye misuli ya tumbo kujikaza kwa nguvu na kusukuma kila kilichopo ndani kirudi juu. Kama umewahi kushikwa na kichefuchefu kikali kisha ukatapika mara kadhaa mpaka ukajihisi kuishiwa nguvu kabisa, unajua jinsi hali hii inavyoweza kumuogopesha mtu yeyote, iwe ni mtoto mdogo, mama mjamzito, au mtu mzima.

Kulingana na wataalamu wa afya na madaktari katika zahanati zetu, kutoa matapishi siyo ugonjwa unaojitegemea peke yake, bali ni kengele ya tahadhari inayolia kuashiria kuwa kuna hitilafu mahali fulani ndani ya mwili wako. Hatari kubwa zaidi ya hali hii siyo tu kile kinachotoka, bali ni kasi ya mwili kupoteza maji na chumvichumvi muhimu (dehydration), jambo linaloweza kusababisha figo kushindwa kufanya kazi vizuri ndani ya muda mfupi. Hapa barazani tutazungumza kama ndugu, tuchambue magonjwa yote makuu yanayosababisha changamoto hii, na nini unapaswa kufanya ili kuokoa afya yako na ya familia yako.

Je, Kutapika ni Dalili ya Nini?

Kuna sababu nyingi zinazoweza kumfanya mtu atapike ghafla, zikianzia kwenye mambo madogo ya kawaida hadi magonjwa makubwa yanayohitaji kumuona daktari mara moja. Hebu tuchunguze kwa umakini vyanzo saba vikuu vinavyotokea mara kwa mara katika jamii yetu.

1. Kula chakula chenye sumu au vijidudu (Food Poisoning)

Hiki ndicho chanzo kinachoongoza kwa watu wengi wanaopatwa na tatizo hili ghafla baada ya masaa machache tangu walipokula. Inatokea pale unaponunua chakula ambacho kimekaa muda mrefu bila kupashwa moto, kiliandaliwa kwa mikono michafu, au kiliwekwa kwenye vyombo vilivyotembelewa na nzi. Bakteria wanaoingia tumboni huzalisha sumu inayokera kuta za tumbo lako.

Mwili unapogundua sumu hiyo, unachukua hatua za dharura za kujisafisha kwa kusukuma chakula hicho kitoke nje mara moja kwa njia ya matapishi, na mara nyingi hufuatiwa na kuharisha mfululizo. Hali hii inamfanya mgonjwa apate maumivu makali ya kukata chini ya kitovu na tumbo kuunguruma kwa fujo.

Katika mazingira yetu ya mitaani, kula vyakula vilivyopikwa kando ya barabara zenye vumbi au kula matunda bila kuosha kwa maji safi yanayotiririka huchangia sana tatizo hili. Ni muhimu kuwa makini sana na kile unachokiweka kinywani mwako unapokuwa mbali na nyumbani.

2. Maambukizi ya ugonjwa wa malaria mwilini

Katika nchi yetu ya Tanzania, ugonjwa wa malaria bado ni moja ya vyanzo vikubwa vinavyoleta kichefuchefu na kutoa matapishi, hasa kwa watoto wadogo chini ya miaka mitano. Vimelea vya malaria vinaposhambulia chembechembe nyekundu za damu na ini, mwili unapata mcharuko mkali unaoambatana na homa kali, mwili kutetemeka kwa baridi, kuumwa na kichwa, na kukosa kabisa hamu ya kula chakula chochote kile.

3. Ujauzito wa hatua za awali kwa wanawake

Kwa wanawake walio katika umri wa kuzaa, hali hii mara nyingi huwa ni kiashiria cha mwanzo cha kubeba mimba changa, hasa katika miezi mitatu ya kwanza (morning sickness). Mabadiliko makubwa ya ghafla ya vichocheo vya mwili (homoni) hufanya mfumo wa fahamu kuwa na hisia kali sana kiasi kwamba harufu ya mafuta ya kupikia, manukato, au hata harufu ya sabuni inaweza kusababisha kichefuchefu kizito.

Ingawa hali hii inachukuliwa kuwa ya kawaida na mara nyingi huisha baada ya wiki ya kumi na mbili, inahitaji uangalizi wa karibu. Mama anapotapika kila anachokula na kunywa bila kubakiza chochote tumboni, anaweza kuishiwa nguvu kabisa na kupunguza uzito, jambo linaloweza kuhatarisha maisha yake na ya kiumbe kilicho tumboni.

4. Vidonda vya tumbo vilivyokithiri (Peptic Ulcers)

Mtu mwenye vidonda vya tumbo hupata maumivu ya kuwaka moto katikati ya kifua na sehemu ya juu ya tumbo, hasa akiwa na njaa au baada ya kula vyakula vyenye viungo vikali na asidi nyingi. Asidi inapozidi, inachoma vidonda hivyo na kufanya tumbo lijikaze kwa maumivu makali yanayoleta kichefuchefu.

Katika hatua mbaya zaidi, mgonjwa anaweza kutoa matapishi yenye rangi nyeusi kama ya kahawa iliyochomwa au kuchanganyikana na mabonge madogo ya damu nyekundu. Hii ni ishara ya dharura inayoonyesha kuwa mishipa ya damu imepasuka ndani ya tumbo, na mtu huyu anapaswa kukimbizwa hospitali ya rufaa bila kupoteza hata sekunde moja.

5. Maambukizi makali kwenye mfumo wa njia ya mkojo (UTI)

Watu wengi hushangaa kusikia kwamba ugonjwa wa njia ya mkojo unaweza kumfanya mtu atapike. Ukweli ni kwamba, maambukizi ya bakteria yanapopanda juu kuelekea kwenye figo, mwili mzima unajibu kwa kutengeneza homa kali, maumivu ya mgongo kwa nyuma, na kichefuchefu kinachofanya chakula kikatae kukaa tumboni.

6. Homa ya matumbo inayotokana na maji machafu (Typhoid)

Kunywa maji ambayo hayajachemshwa au kula mbogamboga zilizomwagiliwa maji yasiyo salama kunasababisha bakteria wanaoingia kwenye kuta za utumbo na kuleta homa ya matumbo. Mgonjwa wa homa hii hupata maumivu makali ya kichwa, joto kupanda sana nyakati za jioni, tumbo kuvimba, na kutapika majimaji ya njano yenye uchungu mkali sana.

Matapishi ya maji ya njano au kijani yanamaanisha kuwa tumbo halina chakula kabisa, bali linatoa nyongo tupu (bile) inayozalishwa na ini. Hali hii humwacha mgonjwa akiwa na kinywa kichungu sana kiasi cha kushindwa kumeza hata funda moja la maji safi.

7. Kuumia kichwa au mshtuko wa ubongo (Concussion)

Ikiwa mtu amepata ajali ya bodaboda, amegongwa na kitu kizito kichwani, au ameanguka ghafla kisha baada ya muda akaanza kutapika, hilo ni onyo zito sana. Hii inaonyesha kuwa ubongo umepata mshtuko mkubwa au kuna damu inayovuja ndani ya fuvu la kichwa inayoongeza mgandamizo kwenye maeneo yanayoratibu usawa wa mwili.

Makosa ya Kawaida Ambayo Wengi Huyafanya Wakati wa Kutapika

Wakati mtu anapopatwa na shida hii ghafla nyumbani, watu waliomzunguka hujaribu kutoa misaada mbalimbali kwa nia njema, lakini mara nyingi hufanya makosa yanayozidisha hatari. Zifuatazo ni njia mbaya unazopaswa kuziepuka kabisa kuanzia leo.

• Kumlazimisha mtu aliyetapika anywe maziwa au ale chakula kigumu mara moja: Kosa kubwa linalofanywa na wengi ni kumwandalia mtu ugali, maziwa, au chai ya moto mara tu anapomaliza kutapika akiamini atarudisha nguvu. Tumbo linakuwa bado lina mcharuko na halijatulia. Kumpa vyakula hivi kunachochea misuli ya tumbo ijikaze tena na kutoa kila kitu nje. Acha tumbo lipumzike kwa angalau nusu saa kwanza.
• Kununua dawa za kusimamisha matapishi bila kujua chanzo: Kukimbilia duka la dawa na kupewa dawa za kuzuia kichefuchefu wakati mtu amekula sumu ni hatari kubwa. Kama mwili unajaribu kutoa chakula chenye vijidudu hatari kisha wewe ukazuia zoezi hilo kwa dawa, sumu hiyo itabaki ndani na kufyonzwa kwenye damu, jambo linaloweza kuharibu ini na figo zako.
• Kumpa mtoto maji mengi ya baridi kwa mkupuo mmoja: Mtoto anapopoteza maji anapata kiu kali sana. Ukimpa kikombe kizima cha maji akanywa kwa haraka sana, tumbo litashindwa kuyahifadhi na atayatoa yote mara moja. Mpe maji ya vuguvugu kijiko kimoja kimoja kila baada ya dakika mbili au tatu ili yabaki tumboni.
• Kupuuza kutumia mchanganyiko wa chumvi na sukari (ORS): Watu wengi huamini kuwa maji tupu yanatosha kumsaidia mgonjwa. Matapishi yanatoa maji pamoja na madini muhimu kama potasiamu na sodiamu. Kunywa maji tupu bila madini haya hakurudishi usawa mwilini; unahitaji pakiti ya ORS kutoka zahanati au kutengeneza maji safi ya sukari na chumvi nyumbani.
• Kuchelewa kwenda hospitali kwa kisingizio cha kusubiri asubuhi: Ikiwa mtu anatapika bila kusimama, macho yameingia ndani, ngozi haina unyumbufu (ukiminya haishuki haraka), na anakojoa mkojo mchache wenye rangi ya njano iliyokoza sana, usisubiri kupambazuke. Hiyo ni dharura inayohitaji kuwekewa dripu ya maji hospitalini haraka iwezekanavyo.

Tafakari ya Mwisho na Hatua za Kuchukua kwa Afya Yako

Kufuatilia kwa makini na kuelewa kutapika ni dalili ya nini mwilini mwako ni moja ya silaha kubwa zaidi unazoweza kuwa nazo za kukulinda wewe na wale unaowapenda dhidi ya madhara makubwa ya kiafya. Mwili wa mwanadamu huwasiliana nasi kupitia ishara hizi za wazi, na unapojaribu kutoa vitu nje, unakuambia wazi kwamba unahitaji kupumzika, kusafishwa, au kutibiwa na wataalamu waliopata mafunzo. Kupuuzia onyo hili na kuendelea na kazi ngumu ni kujiingiza kwenye hatari ya kupoteza fahamu kutokana na ukosefu wa maji mwilini.

Chukua hatua kuanzia sasa kwa kuhakikisha unalinda usafi wa chakula unachokula nyumbani na kuwa makini na vyakula vya kununua mitaani. Ikiwa wewe au mwanao ameanza kutoa matapishi leo, anza mara moja kumpa maji ya ORS au maji safi ya uvuguvugu kidogo kidogo kwa kijiko, kisha mpeleke kwenye kituo cha afya kilicho karibu nawe ili afanyiwe vipimo vya haraka vya damu na choo. Afya yako ndiyo mtaji wako wa kwanza unaokupa nguvu ya kufanya kazi na kutimiza ndoto zako kila siku, hivyo itunze kwa upendo na hekima bila kufanya majaribio ya kubahatisha.