Dalili za ugonjwa wa surua ni muhimu sana kuzifahamu kwa kina na mapema kwa sababu ugonjwa huu unaambukiza kwa kasi kubwa na unaweza kusababisha matatizo makubwa ya kiafya, na hata kifo, hasa kwa watoto wadogo ambao hawajapata chanjo, watu wenye kinga dhaifu ya mwili, na wanawake wajawazito. Surua, ambayo kitaalamu hujulikana kwa jina la Measles (pia huitwa Rubeola, ingawa siyo Rubella ambayo ni surua ya Kijerumani), ni ugonjwa unaosababishwa na virusi vya aina ya Morbillivirus kutoka familia ya Paramyxoviridae. Virusi hivi huenea kwa urahisi sana kupitia hewa wakati mtu aliyeambukizwa anapokohoa, kupiga chafya, au hata kuongea, na pia kwa kugusa sehemu zilizoguswa na majimaji ya mtu mwenye virusi na kisha kujigusa macho, pua au mdomo. Kwa sababu ya uwezo wake mkubwa wa kusambaa na hatari ya kusababisha madhara makubwa kama vile nimonia (kichomi), uvimbe wa ubongo (encephalitis), upofu, na kuhara kukali, kutambua dalili zake za awali ni hatua ya kwanza na muhimu sana katika kutafuta matibabu sahihi, kuchukua tahadhari za kuzuia kuenea zaidi kwa jamii, na kusisitiza umuhimu wa chanjo.
Hizi ni Dalili za Ugonjwa wa Surua
Dalili za ugonjwa wa surua kwa kawaida huanza kujitokeza takriban siku 7 hadi 14 (wastani wa siku 10-12) baada ya mtu kupata maambukizi ya virusi, kipindi hiki kikijulikana kama kipindi cha kupevuka (incubation period). Ni muhimu kutambua kuwa dalili ya ugonjwa wa surua inaweza kubadilika kidogo kwa ukali na mfuatano kati ya mtu mmoja na mwingine, lakini kuna mfuatano wa kawaida wa dalili ambazo wataalamu wa afya huzingatia wakati wa utambuzi. Hizi ni baadhi ya dalili kuu zinazoashiria uwepo wa ugonjwa wa surua:
1. Homa Kali ya Ghafla na Inayopanda Haraka
Homa kali ya ghafla ni mojawapo ya dalili za ugonjwa wa surua za mwanzo kabisa na za kutambulisha ugonjwa. Mara nyingi, joto la mwili hupanda sana na haraka, likifikia nyuzi joto 39°C hadi 40.5°C (102°F hadi 105°F) ou hata zaidi. Homa hii inaweza kudumu kwa siku kadhaa (kawaida siku 4-7) kabla ya dalili nyingine za wazi kama upele kuanza kujitokeza. Homa hii huambatana na kuhisi baridi, kutetemeka, na humfanya mgonjwa, hasa mtoto, kujisikia vibaya sana, mchovu, mwenye kuwashwa, na kukosa raha. Ufuatiliaji wa karibu wa joto la mwili na utoaji wa dawa za kushusha homa kama itakavyoshauriwa na daktari ni muhimu.
2. Mafua Makali, Kupiga Chafya, na Pua Iliyoziba au Kutiririka (Coryza)
Pamoja na homa kali, mgonjwa huanza kuonyesha dalili zinazofanana sana na mafua makali. Hii ni pamoja na kutokwa na kamasi nyingi na nyepesi puani (runny nose), kupiga chafya mara kwa mara, na wakati mwingine pua inaweza kuziba na kufanya kupumua kuwa kugumu. Kamasi hizi zinaweza kuwa nyepesi na za majimaji mwanzoni, lakini baadaye zinaweza kuwa nzito na kubadilika rangi. Dalili hizi za mfumo wa hewa wa juu ni ishara kwamba virusi vinashambulia na kuongezeka katika utando wa pua na koo.
3. Kikohozi Kikavu, Kinachobana, na Kinachoendelea
Kikohozi kikavu, ambacho mara nyingi huelezewa kuwa cha kubana au cha "kuhaki" (hacking cough), ni dalili ya ugonjwa wa surua ya kawaida sana na inayosumbua. Kikohozi hiki kinaweza kuanza mapema pamoja na homa na mafua na kinaweza kuendelea kwa wiki moja hadi mbili, hata baada ya dalili nyingine kama upele kupungua. Kinaweza kuwa cha usumbufu mkubwa, hasa usiku, na kumfanya mgonjwa, hasa mtoto, ashindwe kupumzika vizuri au kulala. Katika baadhi ya matukio, kikohozi hiki kinaweza kuwa kiashiria cha mwanzo wa matatizo makubwa zaidi kama nimonia.
4. Macho Mekundu, Yanayotoa Machozi, Yanayowasha, na Yanayouma Kwenye Mwanga
Virusi vya surua mara nyingi hushambulia utando laini unaofunika sehemu ya mbele ya jicho na ndani ya kope (conjunctiva), na kusababisha macho kuwa mekundu sana, kuvimba, kutoa machozi mengi kupita kiasi, na kuwasha. Hali hii inajulikana kama conjunctivitis. Mgonjwa pia anaweza kupata shida kubwa ya kuangalia kwenye mwanga mkali au hata mwanga wa kawaida (photophobia) na kuhisi kama kuna mchanga au kitu kigeni machoni. Hii ni dalili muhimu inayosaidia kutofautisha surua na magonjwa mengine ya utotoni yanayoweza kuwa na upele.
5. Vidonda Vidogo Vyeupe au Vya Bluu-Nyeupe Ndani ya Kinywa
Hii ni dalili ya ugonjwa wa surua ya kipekee sana na muhimu mno katika utambuzi wa awali wa ugonjwa, ingawa si wagonjwa wote huipata au wakati mwingine haionekani kwa urahisi kwa sababu hudumu kwa muda mfupi. Takriban siku moja hadi mbili kabla ya upele mwekundu kuanza kuonekana kwenye ngozi, vidonda vidogo sana vyeupe au vya rangi ya bluu-nyeupe, vinavyofanana na chembe za chumvi au mchanga na vilivyozungukwa na eneo jekundu, vinaweza kutokea ndani ya kinywa kwenye kuta za mashavu, karibu na meno ya gego ya juu. Vidonda hivi, vinavyoitwa Koplik's spots, kwa kawaida hudumu kwa siku chache tu (saa 24-48) na hupotea upele unapoanza kujitokeza kwa wingi.
6. Upele Mwekundu Unaosambaa Mwilini
Baada ya siku tatu hadi tano za homa kali na dalili nyingine za awali (kikohozi, mafua, macho mekundu), upele mwekundu (maculopapular rash) huanza kujitokeza. Upele huu kwa kawaida huanzia usoni, hasa kwenye eneo la nyuma ya masikio na kwenye mstari wa nywele, na kisha kusambaa taratibu na kwa kasi kwenda chini shingoni, kifuani, mgongoni, mikononi, na hatimaye kufika miguuni na viganjani ndani ya siku mbili hadi tatu. Upele huu huwa na madoa madogo mekundu yaliyoinuka kidogo (macules and papules) ambayo yanaweza kuungana na kutengeneza mabaka makubwa na yasiyo na umbo maalum. Upele huu unaweza kuwasha kidogo kwa baadhi ya watu na hudumu kwa takriban siku 5 hadi 7 kabla ya kuanza kufifia kwa utaratibu uleule ulioanza nao (kutoka usoni kuelekea chini), na unaweza kuacha alama za kahawia kwenye ngozi kwa muda mfupi.
7. Uchovu Mwingi, Kukosa Nguvu, na Hali ya Kujisikia Vibaya
Kama ilivyo kwa magonjwa mengi ya virusi yanayosababisha homa kali, surua husababisha mwili kuhisi uchovu mwingi kupita kiasi, udhaifu mkuu, na kukosa nguvu kabisa. Mgonjwa, hasa mtoto, anaweza kuwa mnyonge sana, asipende kucheza au kufanya shughuli zake za kawaida, kulia mara kwa mara, na kuhitaji kupumzika zaidi. Hali hii ya jumla ya kujisikia vibaya (malaise) na kuwa na hasira au kuwashwa kirahisi (irritability) inatokana na mwili kupambana na maambukizi ya virusi na inaweza kuendelea hata baada ya dalili nyingine kali kama homa kupungua.
8. Kukosa Hamu ya Kula na Wakati Mwingine Kichefuchefu na Kutapika
Homa kali na hali ya jumla ya kujisikia vibaya mara nyingi huambatana na kupoteza kabisa hamu ya kula. Mgonjwa anaweza kukataa chakula na vinywaji, hali ambayo inaweza kusababisha upungufu wa maji mwilini na virutubisho muhimu, hasa kwa watoto wadogo. Wakati mwingine, kichefuchefu na hata kutapika kunaweza kutokea, jambo linaloongeza hatari ya upungufu wa maji mwilini na kudhoofisha zaidi mwili.
Nyongeza ya Dalili za Ugonjwa wa Surua na Matatizo Yanayoweza Kutokea
Kando na dalili kuu zilizoelezwa, kuna ishara nyingine ambazo zinaweza kuambatana na ugonjwa wa surua, na baadhi yake zinaweza kuashiria mwanzo wa matatizo makubwa zaidi ambayo yanahitaji uangalizi wa haraka wa kitabibu:
1. Maumivu ya Koo (Sore Throat): Hii inaweza kufanya kumeza kuwa kugumu na kuongeza usumbufu kwa mgonjwa.
2. Kuhara: Hasa kwa watoto wadogo na wale wenye utapiamlo, kuhara kunaweza kuwa dalili na pia tatizo linaloongeza hatari ya upungufu wa maji mwilini.
3. Maumivu ya Misuli na Viungo (Myalgia and Arthralgia): Haya yanaweza kutokana na mwitikio wa mwili dhidi ya virusi na homa kali.
4. Kuvimba kwa Tezi za Limfu (Lymphadenopathy): Hasa tezi za shingoni zinaweza kuvimba na kuwa na maumivu.
5. Maambukizi ya Masikio (Otitis Media): Hili ni tatizo la kawaida linaloweza kutokea baada ya surua, hasa kwa watoto.
6. Nimonia (Pneumonia/Kichomi): Hili ni tatizo kubwa na la kawaida la surua, na ndiyo sababu kuu ya vifo vinavyohusiana na surua kwa watoto wadogo. Dalili zake ni pamoja na kupumua kwa shida, kikohozi kuongezeka, na maumivu ya kifua.
7. Uvimbe wa Ubongo (Encephalitis): Ingawa ni nadra (hutokea kwa takriban 1 kati ya 1,000 ya visa vya surua), uvimbe wa ubongo ni tatizo kubwa sana linaloweza kusababisha uharibifu wa kudumu wa ubongo, degedege, kupoteza fahamu, na hata kifo.
8. Upofu: Hii inaweza kutokana na uharibifu wa konea unaosababishwa na virusi au upungufu wa Vitamini A unaozidishwa na ugonjwa.
9. Subacute Sclerosing Panencephalitis (SSPE): Hili ni tatizo la nadra sana lakini baya la mfumo mkuu wa neva linaloweza kutokea miaka mingi baada ya kupona surua.
Mambo ya Kuzingatia Unapopata Dalili za Ugonjwa wa Surua
Iwapo wewe au mtoto wako mnaanza kupata dalili za ugonjwa wa surua zilizotajwa, ni muhimu sana kuchukua hatua zifuatazo mara moja ili kuhakikisha usalama, kupata matibabu sahihi, na kuzuia kuenea zaidi kwa ugonjwa huu hatari:
1. Tafuta Ushauri wa Kitabibu Mara Moja Kutoka kwa Daktari au Kituo cha Afya Kilicho Karibu:
Ni muhimu sana kuwasiliana na daktari au kituo cha afya mara tu unaposhuku kuwa wewe au mtoto wako mna dalili za surua. Daktari ataweza kufanya utambuzi sahihi (wakati mwingine kwa vipimo vya damu au mate), kutoa ushauri kuhusu jinsi ya kudhibiti dalili, na kufuatilia uwezekano wa kutokea kwa matatizo. Ni muhimu kumjulisha daktari au kituo cha afya kabla ya kwenda ili waweze kuchukua tahadhari za kuzuia maambukizi kwa wagonjwa wengine.
2. Mtoto au Mgonjwa Aliyeathirika Atengwe Mara Moja Ili Kuzuia Kuenea kwa Maambukizi:
Surua inaambukiza sana hata kabla ya upele kuanza kuonekana. Mtu mwenye surua anapaswa kutengwa na wengine, hasa wale ambao hawajapata chanjo, watoto wachanga ambao bado hawajafikia umri wa kupata chanjo, wanawake wajawazito, na watu wenye kinga dhaifu ya mwili. Utengano huu unapaswa kuanza mara tu dalili zinapoanza na kuendelea kwa angalau siku nne baada ya upele kuanza kuonekana, au kama atakavyoshauri daktari. Hii inamaanisha mgonjwa asihudhurie shule, kazi, au sehemu za umma.
3. Hakikisha Mgonjwa Anapata Mapumziko ya Kutosha, Maji Mengi, na Lishe Bora Kadri Iwezekanavyo:
Mwili unahitaji kupumzika ili kupambana na maambukizi. Hakikisha mgonjwa anapata mapumziko ya kutosha katika chumba chenye hewa safi na kisicho na mwanga mkali sana (kutokana na photophobia). Homa na kukosa hamu ya kula kunaweza kusababisha upungufu wa maji mwilini; mpatie mgonjwa vinywaji vingi kama maji safi yaliyochemshwa na kupozwa, juisi za matunda, au supu nyepesi. Jaribu kumpa vyakula laini na vyenye virutubisho hata kama anakula kiasi kidogo.
4. Fuata Ushauri wa Daktari Kuhusu Matibabu ya Dalili na Utoaji Muhimu wa Vitamini A:
Hakuna tiba maalum ya kuua virusi vya surua, hivyo matibabu hulenga kupunguza dalili na kuzuia matatizo. Daktari anaweza kushauri matumizi ya dawa za kushusha homa (kama paracetamol – epuka aspirin kwa watoto). Shirika la Afya Duniani (WHO) linapendekeza watoto wote wanaogundulika kuwa na surua katika maeneo yenye upungufu wa Vitamini A wapewe dozi mbili za Vitamini A kwa siku mbili mfululizo, kwani hii imethibitika kupunguza ukali wa ugonjwa, kupunguza hatari ya upofu, na kupunguza vifo kwa hadi asilimia 50.
5. Hakikisha Watu Wote wa Karibu na Mgonjwa, Hasa Watoto Wengine Kwenye Kaya, Wana Historia ya Chanjo Kamili ya Surua:
Njia bora zaidi na yenye ufanisi mkubwa ya kuzuia surua ni kupitia chanjo (kawaida hutolewa kama sehemu ya chanjo ya MMR – Measles, Mumps, Rubella, au MR – Measles, Rubella). Ikiwa kuna mtu katika familia au mazingira ya karibu ambaye hajapata chanjo au hana uhakika wa hali yake ya chanjo, ni muhimu kuwasiliana na kituo cha afya kwa ushauri. Chanjo sio tu inamlinda mtu binafsi bali pia inasaidia kujenga kinga ya jamii (herd immunity) na kuzuia milipuko.
Hitimisho
Kufahamu kwa kina dalili za ugonjwa wa surua ni hatua ya kwanza na muhimu sana katika kulinda afya ya mtu binafsi, familia, na jamii kwa ujumla. Ugonjwa huu hatari unaweza kuwa na madhara makubwa, lakini kwa utambuzi wa mapema, matibabu ya kusaidia dalili, hatua madhubuti za kuzuia maambukizi, na muhimu zaidi, kwa kuhakikisha chanjo kwa wote wanaostahili, tunaweza kupunguza kwa kiasi kikubwa athari zake. Ukiona dalili zozote zinazotia shaka za surua kwako au kwa mwanao, usisite hata kidogo kutafuta msaada wa kitaalamu mara moja. Kumbuka, chanjo huokoa maisha.
